De zomer brengt lange avonden op het terras, uitstapjes naar de natuur en picknickdekens uitgespreid in het park. Maar daarmee komen ook vervelende metgezellen – muggen en teken. Terwijl chemische insectenwerende middelen uit de drogisterij onmiddellijke bescherming beloven, zoeken steeds meer mensen naar natuurlijke alternatieven. Het internet staat vol recepten voor zelfgemaakte insectenwerende middelen tegen muggen en teken, maar wat werkt er nu echt en wat is slechts een mythe die zich via sociale media sneller verspreidt dan de muggen zelf op een zomeravond?

Het antwoord is niet zwart-wit. Sommige natuurlijke stoffen hebben een aantoonbaar afstotend effect, andere werken eerder als placebo of hebben een effect dat zo kortdurend is dat het in de praktijk weinig zin heeft. Laten we het hele onderwerp eerlijk bekijken – onderbouwd met wetenschappelijke inzichten, maar ook met gezond boerenverstand.

Waarom muggen en teken ons eigenlijk opzoeken

Voordat we de afzonderlijke insectenwerende middelen gaan beoordelen, is het nuttig om te begrijpen wat insecten en parasieten eigenlijk naar mensen toe trekt. Muggenvrouwtjes – want uitsluitend vrouwtjes zuigen bloed – oriënteren zich voornamelijk op koolstofdioxide die we uitademen, op lichaamswarmte en op de mix van stoffen in ons zweet. Onderzoek gepubliceerd in het tijdschrift Cell in 2022 bevestigde dat muggen vooral worden aangetrokken door carbonzuren op de huid, wat verklaart waarom sommige mensen letterlijk door muggen worden aanbeden, terwijl anderen nauwelijks worden opgemerkt.

Teken werken iets anders. Ze wachten in het gras of op lage struiken en reageren op warmte, trillingen en opnieuw op koolstofdioxide. Het zogenaamde orgaan van Haller op hun voorste pootjes kan de aanwezigheid van een gastheer op een afstand van enkele meters detecteren. Dit is belangrijk om te weten, omdat een effectief insectenwerend middel juist deze chemische signalen moet maskeren of verstoren – en dat is voor natuurlijke stoffen een behoorlijk hoge lat.

Hier begint het eerste belangrijke onderscheid. Er is een fundamenteel verschil tussen een stof die muggen "niet bevalt" in een laboratoriumpetrischaal en een stof die u daadwerkelijk beschermt tijdens een wandeling van twee uur door het bos. Veel natuurlijke insectenwerende middelen falen juist bij deze overgang van laboratorium naar het echte leven.

Wat echt werkt – en in welke mate

Onder de natuurlijke stoffen met het best gedocumenteerde afstotende effect behoort zonder twijfel citriodiol (PMD, p-menthaan-3,8-diol), dat wordt gewonnen uit de essentiële olie van citroeneucalyptus (Corymbia citriodora). Het Amerikaanse agentschap EPA en het Centers for Disease Control and Prevention (CDC) rekenen het tot de aanbevolen werkzame stoffen in insectenwerende middelen. In een concentratie van ongeveer 30% biedt het bescherming vergelijkbaar met lagere concentraties DEET, dus ongeveer twee tot drie uur. Dat is een opmerkelijk resultaat voor een stof van natuurlijke oorsprong en verdient zeker de aandacht van iedereen die de synthetische chemie op zijn huid wil beperken.

Een andere natuurlijke helper die erkenning verdient, is geraniol – een bestanddeel dat in een reeks essentiële oliën voorkomt, vooral in citronella en geranium. Studies gepubliceerd in het Journal of the American Mosquito Control Association toonden aan dat geraniol een meetbaar insectenwerend effect heeft, zij het korter dan citriodiol. In de praktijk betekent dit dat een insectenwerend middel op basis van geraniol vaker moet worden aangebracht, idealiter elke 30 tot 60 minuten.

En dan is er citronellaolie, die waarschijnlijk het bekendste "natuurlijke insectenwerende middel" is. De reputatie ervan is deels verdiend – citronella stoot muggen inderdaad af. Het probleem is dat het effect zeer kortdurend is. De meeste studies tonen bescherming in de orde van 20 tot 30 minuten, waarna de olie opnieuw moet worden aangebracht. Citronellakaarsen, zo populair op zomerse terrassen, hebben volgens een systematische review van Cochrane slechts een minimaal praktisch effect, omdat de concentratie van de werkzame stof in de omringende lucht te laag is.

Vermeldenswaard is ook neemolie, een traditioneel middel dat al eeuwenlang in de Indiase geneeskunde wordt gebruikt. Onderzoek bevestigt de insectenwerende eigenschappen ervan, met name tegen bepaalde muggensoorten die malaria overbrengen. Echter, de sterke geur en de relatief korte werkingsduur maken het eerder een aanvullend middel dan een betrouwbare primaire bescherming.

De praktijkervaring van een gezin uit de Vysočina-regio, dat besloot de hele zomer verschillende natuurlijke insectenwerende middelen te testen tijdens regelmatige wandelingen met de hond, illustreert de realiteit goed. Een mengsel van citriodiol met kokosolie werkte volgens hen "verrassend goed" tegen muggen tijdens het avondlijke barbecueën, maar bij een dagje uit naar het bos, waar teken dreigden, keerden ze uiteindelijk terug naar een preparaat met icaridin. Zoals de moeder van het gezin opmerkte: "Voor de tuin volstaat een natuurlijk insectenwerend middel, maar het bos in voor bosbessen zou ik niet gaan zonder een degelijk preparaat."

Deze ervaring vat eigenlijk mooi samen wat ook de wetenschap zegt. Natuurlijke insectenwerende middelen hebben hun plaats, maar de situatie moet realistisch worden beoordeeld. Een avond op het terras in de stad is iets anders dan een weeklange trektocht door de Šumava. Het risico dat u neemt, moet overeenkomen met de sterkte van de bescherming die u kiest.

Nu we het specifiek over teken hebben, is het nodig om nog voorzichtiger te zijn. Teken zijn over het algemeen resistenter tegen natuurlijke insectenwerende middelen dan muggen. Terwijl citronella of geraniol tegen muggen als redelijke kortdurende bescherming kunnen dienen, is de situatie bij teken gecompliceerder. De meest effectieve stof tegen teken blijft permetrine, waarmee echter niet de huid maar de kleding wordt behandeld. Onder de natuurlijke alternatieven levert citriodiol ook tegen teken de beste resultaten op, maar zelfs dat blijft achter bij synthetische preparaten.

Wanneer we kijken naar wat daarentegen niet werkt of aanzienlijk slechter werkt dan wordt beweerd, stuiten we op een hele reeks populaire "gegarandeerde recepten". Lavendelolie ruikt heerlijk en heeft een aantal gunstige eigenschappen voor de huid, maar als insectenwerend middel tegen muggen is het effect minimaal en zeer kortdurend. Hetzelfde geldt voor pepermunt – de frisse geur is aangenaam voor mensen, maar muggen worden er slechts een paar minuten door afgeschrikt, als ze er al op reageren.

Een bijzondere categorie vormt vitamine B1 (thiamine), waarover een hardnekkige mythe de ronde doet dat het innemen ervan de lichaamsgeur verandert en muggen afstoot. Deze mythe is herhaaldelijk weerlegd, onder andere door een studie gepubliceerd in het Journal of the American Mosquito Control Association al in 2005. Geen enkel wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat orale inname van vitamine B1 enig effect heeft op de aantrekkelijkheid van een mens voor muggen. Toch verschijnt deze "tip" nog steeds op discussiefora en in artikelen over natuurlijke bescherming.

Een andere wijdverbreide mythe is de ultrasone muggenverjaager – of het nu gaat om een app op de telefoon of een elektronisch apparaat. Een uitgebreid overzicht van studies, gepubliceerd door de Cochrane Database, concludeerde ondubbelzinnig dat ultrasone verjaagers geen aantoonbaar effect hebben op het gedrag van muggen. Het is een van de hardnekkigste mythes op het gebied van insectenbescherming en fabrikanten van deze apparaten profiteren ervan dat het placebo-effect sterk is – wanneer u gelooft dat het apparaat u beschermt, merkt u incidentele steken minder op.

Interessant is ook de positie van knoflook. Het idee dat het eten van knoflook muggen afstoot, is diep geworteld in de volkstraditie van veel culturen. De wetenschap zegt hier ondubbelzinnig nee tegen. Een studie van de University of Connecticut uit 2005 testte de invloed van knoflookconsumptie op de aantrekkelijkheid voor muggen en vond geen statistisch significant verschil. Knoflook is geweldig voor het immuunsysteem en de smaakpapillen, maar als insectenwerend middel werkt het niet.

Als u besluit om een zelfgemaakt insectenwerend middel te bereiden, zijn er enkele richtlijnen die de kans op succes vergroten. De basis moet een kwalitatieve essentiële olie zijn met bewezen werking – bij voorkeur olie van citroeneucalyptus met een hoog gehalte aan citriodiol, eventueel geraniol. Als draagolie heeft kokosolie zich bewezen, die op zichzelf milde insectenwerende eigenschappen vertoont dankzij het gehalte aan laurinezuur, zoals een studie gepubliceerd in Scientific Reports in 2018 aantoonde.

Een typisch recept voor een zelfgemaakt insectenwerend middel ziet er ongeveer als volgt uit: meng 10–15 druppels essentiële olie van citroeneucalyptus met 30 ml kokosolie, voeg eventueel een paar druppels lavendelolie toe voor een aangenamere geur. Breng het mengsel aan op onbedekte huid en houd er rekening mee dat u de toepassing elke twee uur moet herhalen, bij transpiratie zelfs vaker. Het is belangrijk te vermelden dat essentiële oliën bij gevoelige personen een allergische reactie kunnen veroorzaken, test daarom altijd eerst een kleine hoeveelheid aan de binnenkant van de onderarm.

Zoals entomoloog Jonathan Day van de University of Florida zei: "Het beste insectenwerende middel is het middel dat u daadwerkelijk gebruikt." En daarin schuilt een wijze les. Het meest effectieve preparaat is nutteloos als u het thuis laat liggen omdat u de geur of textuur vervelend vindt. Als een natuurlijk insectenwerend middel u motiveert om daadwerkelijk bescherming te gebruiken, heeft het zijn waarde – u moet alleen de beperkingen ervan kennen.

Naast de insectenwerende middelen zelf bestaan er ook andere strategieën die het risico op muggenbeten of tekenbeten aanzienlijk verminderen. Lichtgeklede kleding met lange mouwen is een van de meest effectieve maatregelen tegen teken – op lichte stof is een teek makkelijker te zien en dicht geweven stof bemoeilijkt de toegang tot de huid. De broekspijpen in de sokken stoppen ziet er misschien niet uit als een modestatement, maar in een bos vol teken is het een van de verstandigste dingen die u kunt doen.

Een grondige inspectie van het lichaam na terugkeer uit de natuur blijft de absolute basis van preventie van tekenziekten. Een teek moet doorgaans minimaal 24 uur vastzitten om de ziekte van Lyme over te dragen, zodat tijdige verwijdering het risico op infectie drastisch verlaagt. Bij tekenencefalitis (TBE) is de situatie slechter – het virus wordt praktisch onmiddellijk na het vastbijten overgedragen, daarom is het in endemische gebieden raadzaam vaccinatie te overwegen.

De wereld van natuurlijke insectenwerende middelen is niet zwart-wit. Er bestaan stoffen met een reëel, wetenschappelijk onderbouwd effect die in veel alledaagse situaties als redelijk alternatief voor synthetische preparaten kunnen dienen. Tegelijkertijd stroomt het internet over van desinformatie en "gegarandeerde huismiddeltjes" die geen enkele wetenschappelijke onderbouwing hebben. De sleutel is voorlichting en gezond oordeelsvermogen – weten wanneer het volstaat om uzelf met citronella te besproeien en wanneer het verstandiger is om naar een preparaat met DEET of icaridin te grijpen. In beide gevallen gaat het om hetzelfde: uw gezondheid beschermen en van de zomer genieten zonder vervelende gevolgen.