Doom scrolling en angst door negatief nieuws
Iedereen kent het. Je gaat 's avonds in bed liggen, ontgrendelt je telefoon om "even snel te kijken wat er nieuw is", en plotseling is het middernacht. Je duim scrollt onvermoeibaar langs berichten over oorlogen, economische crises, klimaatrampen en politieke schandalen. Niets daarvan maakt je blij, niets helpt je beter in slaap te vallen, en toch kun je niet stoppen. Dit fenomeen heeft een naam – doom scrolling – en de impact ervan op de menselijke psyche is veel dieper dan op het eerste gezicht zou lijken.
De term doom scrolling (soms geschreven als doomscrolling) verspreidde zich vooral tijdens de covid-19-pandemie, toen miljoenen mensen over de hele wereld uren doorbrachten met het volgen van verontrustende berichten over aantallen besmettingen en overledenen. Het verschijnsel zelf bestond echter al lang daarvoor. Het gaat om compulsieve consumptie van negatieve nieuwsinhoud, vaak op sociale media, die een gevoel van geïnformeerdheid geeft, maar in werkelijkheid angst, stress en machteloosheid voedt. En juist de relatie tussen doom scrolling en angst, dus hoe de eindeloze nieuwscyclus onze psyche beïnvloedt, verdient aandacht.
Waarom kunnen we eigenlijk niet stoppen? Het antwoord ligt diep in de evolutionaire biologie. Het menselijk brein is geprogrammeerd om prioritaire aandacht te besteden aan bedreigingen. Dit mechanisme, bekend als negatieve cognitieve vertekening (negativity bias), was ongelooflijk nuttig in tijden waarin je snel een roofdier in de struiken moest herkennen. Vandaag de dag zorgt ditzelfde mechanisme er echter voor dat negatief nieuws sterker op ons inwerkt dan positief nieuws. Een studie gepubliceerd in het tijdschrift Proceedings of the National Academy of Sciences toonde aan dat mensen aanzienlijk meer aandacht besteden aan negatieve informatie en deze langer onthouden. Sociale media en nieuwsportalen weten dit maar al te goed – algoritmes zijn ontworpen om ons inhoud voor te schotelen die sterke emoties oproept, omdat dergelijke inhoud meer klikken, meer deelacties en uiteindelijk meer reclame-inkomsten genereert.
Zo ontstaat een perfecte lus. Je leest een verontrustend bericht, voelt onrust en zoekt onmiddellijk naar meer informatie om die onrust te verminderen. Maar meer informatie brengt meer negatief nieuws, de angst wordt dieper en je scrollt verder. Het is een mechanisme vergelijkbaar met dat van gokautomaten in een casino – intermitterende bekrachtiging. Af en toe stuit je op iets interessants of nuttigs, wat je in de cyclus houdt, hoewel het meeste van de inhoud je onbehagen bezorgt.
De gevolgen voor de geestelijke gezondheid zijn daarbij niet alleen theoretisch. Onderzoek gepubliceerd in 2022 in het vaktijdschrift Health Communication vond een direct verband tussen overmatige nieuwsconsumptie en verslechtering van de geestelijke gezondheid, inclusief verhoogde angst, depressieve symptomen en slaapstoornissen. Deelnemers aan het onderzoek die meer dan twee uur per dag aan nieuws besteedden, vertoonden aanzienlijk hogere stressniveaus dan degenen die nieuws met mate consumeerden. Interessant is dat het niet alleen gaat om de hoeveelheid tijd, maar ook om de manier van consumptie – passief scrollen op sociale media was geassocieerd met slechtere resultaten dan actief zoeken naar specifieke informatie.
Stel je bijvoorbeeld Marek voor, een dertigjarige IT-specialist uit Brno. Tijdens de eerste golf van de pandemie begon hij elke ochtend de besmettingsstatistieken te controleren, persconferenties te volgen en reacties onder nieuwsartikelen te lezen. "Ik zei tegen mezelf dat ik moest weten wat er gebeurde, zodat ik mezelf kon beschermen," herinnert hij zich. Geleidelijk veranderde de ochtendcontrole echter in een dagelijks ritueel. Marek volgde het nieuws bij het ontbijt, op het werk tijdens pauzes en 's avonds in bed. Na een paar weken begon hij te merken dat hij slechter sliep, prikkelbaar was en zich niet kon concentreren. "Paradoxaal genoeg voelde ik me minder voorbereid op wat dan ook, hoewel ik meer informatie had dan wie dan ook om me heen." Mareks verhaal is geen uitzondering – het is eerder typisch. Juist deze illusie van controle, het gevoel dat hoe meer informatie we hebben, hoe beter we op de situatie voorbereid zijn, is een van de belangrijkste drijfveren van doom scrolling.
Hoe de nieuwscyclus met onze aandacht werkt
De moderne nieuwscyclus verschilt fundamenteel van wat vorige generaties kenden. Nog twintig jaar geleden consumeerden de meeste mensen twee keer per dag nieuws – 's ochtends in de krant en 's avonds bij het televisiejournaal. Er was een duidelijk begin en einde, een natuurlijke grens, waarna je je aan andere dingen kon wijden. Vandaag de dag is de nieuwscyclus ononderbroken. Meldingen op de telefoon brengen breaking news op elk willekeurig moment, sociale media mengen persoonlijke berichten van vrienden met verontrustende koppen en de grens tussen informeren en entertainment vervaagt.
Deze transformatie werd treffend beschreven door de Amerikaanse mediatheoreticus Neil Postman al in 1985 in zijn boek Amusing Ourselves to Death: "Het medium is een metafoor. De manier waarop we informatie ontvangen, vormt de manier waarop we erover nadenken." Postman had het toen over televisie, maar zijn woorden gelden voor het smartphonetijdperk nog urgenter. Het format van korte, emotioneel geladen berichten geoptimaliseerd voor scrollen leert ons de wereld waar te nemen als een eindeloze stroom crises waarop we geen enkele invloed hebben.
Een sleutelrol speelt ook het zogenaamde mean world syndrome (het 'gemene wereld'-syndroom), een concept geformuleerd door communicatietheoreticus George Gerbner. Volgens hem hebben mensen die grote hoeveelheden media-inhoud consumeren gericht op geweld en rampen, de neiging de wereld als gevaarlijker te ervaren dan deze in werkelijkheid is. Dit vertekende beeld versterkt vervolgens weer de angst en de behoefte om meer nieuws te volgen – want als de wereld zo gevaarlijk is, moet je toch weten wat er gebeurt.
Bijzonder kwetsbaar zijn in dit opzicht jonge mensen. Volgens een enquête van de American Psychological Association uit 2020 gaf 68% van de volwassen Amerikanen aan dat nieuws hen stress bezorgde, en bij generatie Z (geboren na 1997) was dit percentage nog hoger. Jonge mensen brengen meer tijd door op sociale media, worden blootgesteld aan meer ongefilterde inhoud en beschikken vaak niet over voldoende ontwikkelde copingstrategieën om gezond met deze vloed van negativiteit om te gaan.
Daarbij kan niet gezegd worden dat de oplossing is om helemaal te stoppen met het volgen van nieuws. Geïnformeerdheid is belangrijk voor het functioneren van een democratische samenleving en voor het vermogen om weloverwogen beslissingen te nemen in het persoonlijke leven. Het probleem zit niet in het volgen van nieuws op zich, maar in de manier waarop en in welke hoeveelheid we het consumeren.
Probeer onze natuurlijke producten
De weg naar een gezondere relatie met informatie
Psychologen en experts op het gebied van digitaal welzijn stellen verschillende benaderingen voor die kunnen helpen de cyclus van doom scrolling te doorbreken, zonder dat je in een informatiebubbel hoeft te leven. Het gaat niet om radicale stappen, maar eerder om bewuste gewoonten die geleidelijk onze relatie met media veranderen.
De eerste en misschien wel belangrijkste stap is bewustwording. Het grootste deel van doom scrolling verloopt op de automatische piloot – je pakt je telefoon zonder er bewust over te beslissen. Het herkennen van dit gedragspatroon alleen al is de eerste stap naar verandering. Een eenvoudige maatregel kan helpen, zoals het bijhouden van de tijd die je op je telefoon doorbrengt met behulp van ingebouwde tools (Screen Time op iPhone of Digital Wellbeing op Android). Wanneer iemand ziet dat hij drie uur per dag aan nieuwsapps heeft besteed, is dat vaak op zichzelf al voldoende motivatie voor verandering.
Een andere effectieve benadering is het vaststellen van vaste tijden voor nieuwsconsumptie. In plaats van constant meldingen te volgen, reserveer je twee specifieke momenten op de dag – bijvoorbeeld 's ochtends na het ontbijt en 's middags na het werk – waarop je kijkt wat er in de wereld gebeurt. Buiten deze tijden schakel je de meldingen van nieuwsapps uit. Dit kan aanvankelijk onrust veroorzaken (wat op zichzelf al aantoont hoe sterk de gewoonte van doom scrolling is), maar de meeste mensen ontdekken dat ze niets wezenlijks missen.
Een belangrijke rol speelt ook de keuze van bronnen. Er is een fundamenteel verschil tussen het lezen van een analytisch artikel in een kwaliteitsmedium en het scrollen door reacties onder een sensationele kop op sociale media. Kwaliteitsjournalistiek biedt context, verklaart oorzaken en gevolgen en biedt perspectief. Sociale media daarentegen rukken gebeurtenissen vaak uit hun context en versterken emotionele reacties. Een bewuste keuze van betrouwbare bronnen en het beperken van tijd op sociale media kan de angst die gepaard gaat met nieuwsconsumptie aanzienlijk verminderen.
Het vermelden waard is ook het concept van het "informatiedieet", gepopulariseerd door auteur Clay Johnson in zijn gelijknamige boek. Net als bij voeding gaat het niet alleen om de hoeveelheid, maar ook om de kwaliteit. Het consumeren van tientallen korte, emotioneel geladen berichten is het equivalent van eten bij een fastfoodrestaurant – het vult je snel, maar is op de lange termijn schadelijk. Langzaam, diepgaand lezen van kwaliteitsartikelen of het luisteren naar podcasts is daarentegen als een uitgebalanceerde maaltijd – het kost meer tijd, maar laat je achter met een beter gevoel en echt begrip.
Fysieke activiteit en verblijf in de natuur zijn andere krachtige tegengiften. Talrijke studies bevestigen dat bewegen in de buitenlucht het cortisolniveau (stresshormoon) verlaagt en de stemming verbetert. Wanneer je de drang voelt om naar je telefoon te grijpen en te beginnen met scrollen, probeer dan in plaats daarvan een korte wandeling te maken. Het is niet gemakkelijk – het brein eist zijn dosis stimulatie – maar met oefening wordt het natuurlijker.
Ook kan een eenvoudige techniek helpen die psychologen de "nuttigheidstest" noemen. Voordat je een nieuwsapp opent, stel je jezelf de vraag: "Zoek ik specifieke informatie die me helpt een beslissing te nemen, of scroll ik gewoon uit gewoonte?" Als het antwoord het laatste is, sluit je de app en doe je iets anders. Deze korte pauze tussen impuls en actie kan verrassend effectief zijn.
En tot slot – en dit is misschien het allerbelangrijkste – is het goed om jezelf eraan te herinneren dat de wereld niet alleen is wat we op ons telefoonscherm zien. Nieuws benadrukt van nature uitzonderlijke, dramatische en negatieve gebeurtenissen, omdat die journalistiek interessant zijn. Niemand schrijft een artikel over het feit dat vandaag miljoenen mensen veilig thuiskwamen van hun werk, dat duizenden wetenschappers vooruitgang boekten in het onderzoek naar geneesmiddelen voor ernstige ziekten of dat iemand in de buurt belangeloos voor een ouder persoon zorgde. Zoals de Zweedse arts en statisticus Hans Rosling opmerkte in zijn boek Feitenkennis: de wereld is in veel meetbare opzichten beter dan ooit tevoren – maar deze werkelijkheid wordt door de nieuwscyclus systematisch verhuld.
Doom scrolling en de angst die het veroorzaakt, zijn geen onvermijdelijke tol voor het leven in het digitale tijdperk. Ze zijn eerder het gevolg van het feit dat onze technologie zich sneller heeft ontwikkeld dan ons vermogen om er gezond mee om te gaan. Het goede nieuws is dat ieder van ons de mogelijkheid heeft om deze relatie te veranderen. Niet door onze ogen te sluiten voor de wereld, maar door er bewuster naar te kijken, met afstand en in gepaste mate. De telefoon heeft een uitknop – en soms is dat de gezondste knop die je kunt indrukken.
