Postpartum depressie treft ook mannen
Wanneer men het heeft over een postpartumdepressie, denken de meeste mensen onmiddellijk aan een moeder die worstelt met emotionele uitputting na de geboorte van een kind. Dat is logisch – over postpartumdepressie bij vrouwen wordt steeds vaker gesproken, er worden ondersteunende programma's opgezet, voorlichtingscampagnes gevoerd en specialistische hulpverlening aangeboden. Maar weinig mensen realiseren zich dat precies hetzelfde probleem ook een kersverse vader kan treffen. Postpartumdepressie bij vaders is een onderwerp dat lang in de schaduw is gebleven, en hoewel experts er al jaren op wijzen, heerst er in de maatschappij nog steeds een soort stilzwijgen. Alsof een man niet het recht zou hebben om door de komst van een nieuw mens op de wereld anders geraakt te worden dan met vreugde en trots.
Toch spreken de cijfers vrij duidelijk. Volgens een meta-analyse gepubliceerd in het Journal of the American Medical Association (JAMA) treft postpartumdepressie ongeveer 8 tot 10 procent van de vaders in het eerste jaar na de geboorte van een kind. Sommige recentere studies, bijvoorbeeld onderzoek gepubliceerd in het tijdschrift Frontiers in Psychiatry, suggereren dat de werkelijke cijfers nog hoger kunnen liggen, omdat veel mannen hun problemen nooit melden. De redenen zijn uiteenlopend – schaamte, onwetendheid, maar ook het diepgewortelde beeld dat een „echte kerel" toch niet huilt en alles zelf aankan.
Het verhaal van Tomáš, een drieëndertigjarige programmeur uit Brno, illustreert hoe gemakkelijk een postpartumdepressie bij een man onopgemerkt kan blijven. Toen twee jaar geleden zijn dochter werd geboren, voelde hij aanvankelijk enorme vreugde. Maar binnen enkele weken begon hij zich terug te trekken. Hij ging niet meer lunchen met collega's, kon 's nachts niet slapen, ook al sliep zijn dochter al, en verloor geleidelijk zijn interesse in dingen die hem eerder plezier gaven. „Ik zei tegen mezelf dat ik gewoon moe was, dat het wel over zou gaan. Mijn vrouw had genoeg aan haar hoofd, ik wilde haar niet belasten," herinnert hij zich. Het duurde bijna een half jaar voordat een vriend, zelf vader van twee kinderen, de zin uitsprak die hem ertoe bracht hulp te zoeken: „Hé, wat je beschrijft, dat is geen normale vermoeidheid." Tomáš ging uiteindelijk naar een psycholoog en zegt nu dat hij daarmee waarschijnlijk niet alleen zijn geestelijke gezondheid heeft gered, maar ook zijn relatie.
Het verhaal van Tomáš is niet uniek, maar het is een van de weinige die aan de oppervlakte komen. De meeste mannen met een postpartumdepressie zoeken namelijk nooit professionele hulp. En hier komen we bij de kern van het probleem – waarom postpartumdepressie bij vaders nog steeds een taboe is.
Probeer onze natuurlijke producten
Waarom er niet over postpartumdepressie bij mannen wordt gesproken
De maatschappij heeft een bijzondere verhouding met mannelijke emoties. Aan de ene kant wordt er steeds luider geroepen dat mannen opener moeten zijn en niet bang moeten zijn om over hun gevoelens te praten. Aan de andere kant blijven stereotypen bestaan die zeggen dat een man een steunpilaar moet zijn, de rots van het gezin, degene die alles bij elkaar houdt. Wanneer er een kind wordt geboren, richt alle aandacht zich vanzelfsprekend op de moeder en de pasgeborene. De vader is degene die moet helpen, ondersteunen en sterk moet zijn. En juist in deze druk kan de kiem van het probleem schuilen.
Postpartumdepressie bij mannen uit zich bovendien vaak anders dan bij vrouwen, wat de herkenning bemoeilijkt. Terwijl vrouwen vaker verdriet, huilen en gevoelens van machteloosheid beschrijven, hebben mannen de neiging te reageren met prikkelbaarheid, zich terug te trekken, meer alcohol te drinken of zich in werk te storten. Sommige studies, bijvoorbeeld het onderzoek van Paulson en Bazemore uit 2010, tonen aan dat depressieve vaders minder voorlezen aan hun kinderen, minder met hen spelen en vaker lichamelijke straffen gebruiken. Met andere woorden – een onbehandelde postpartumdepressie bij de vader heeft niet alleen gevolgen voor hemzelf, maar voor het hele gezin.
Interessant is dat het risico op postpartumdepressie bij de vader aanzienlijk toeneemt als ook de moeder van het kind eraan lijdt. Volgens experts komt dit door de wederzijdse emotionele verbondenheid van de partners en de algehele belasting die de komst van een kind voor het gezin met zich meebrengt. Slaapgebrek, veranderende rollen, financiële zorgen, veranderingen in de partnerrelatie – dit zijn allemaal factoren die geen van beide ouders besparen. Hormonale veranderingen zijn bovendien niet alleen voorbehouden aan vrouwen. Onderzoek heeft aangetoond dat bij mannen rond de periode van de bevalling de testosteronspiegel daalt en er veranderingen optreden in de cortisol- en oestrogeenspiegels, wat kan bijdragen aan de ontwikkeling van depressieve toestanden.
Een andere reden waarom postpartumdepressie bij vaders onzichtbaar blijft, is systemisch – het gezondheidssysteem voert in de meeste landen, inclusief Tsjechië, simpelweg geen screening uit op postpartumdepressie bij vaders. Moeders worden bij postnatale controles tenminste globaal bevraagd over hun psychische toestand, hoewel ook dat niet altijd voldoende is. Vaders komen echter doorgaans niet als patiënt bij de gynaecoloog of kinderarts, en als ze dat wel doen, vraagt niemand hen naar hun geestelijk welzijn. Er bestaat geen systeem dat hen opvangt.
Zoals de Britse psycholoog Mark Williams, oprichter van de organisatie Fathers Reaching Out en zelf iemand die een postpartumdepressie heeft doorgemaakt, ooit opmerkte: „Niemand vroeg mij hoe ik me voelde. Alle vragen waren gericht op mijn vrouw en het kind. Ik was onzichtbaar." Het verhaal van Williams werd een van de aanleidingen voor de discussie dat zorg voor de geestelijke gezondheid in de postpartumperiode beide ouders moet omvatten.
Hoe waarschuwingssignalen te herkennen en waar hulp te zoeken
Het herkennen van een postpartumdepressie bij een man kan moeilijk zijn, juist omdat deze zich vaak vermomt als iets anders. Toch zijn er waarschuwingssignalen waarop zowel de vaders zelf als hun partners en naasten alert moeten zijn. Tot de meest voorkomende symptomen behoren:
- Langdurige prikkelbaarheid of woede-uitbarstingen zonder duidelijke reden
- Verlies van interesse in het kind of juist overdreven angst om zijn gezondheid
- Zich terugtrekken van gezin en vrienden
- Slaapproblemen die niet samenhangen met de zorg voor de pasgeborene
- Verhoogd gebruik van alcohol of andere verslavende middelen
- Gevoelens van ontoereikendheid, falen of waardeloosheid
- Lichamelijke klachten zoals hoofdpijn, maagpijn of chronische vermoeidheid
Het is essentieel om te beseffen dat deze symptomen geen teken van zwakte zijn. Het zijn uitingen van een reële gezondheidstoestand die dezelfde aandacht verdient als elke andere ziekte. Postpartumdepressie gaat er niet over dat een man niet sterk genoeg, niet mannelijk genoeg of niet goed genoeg als vader zou zijn. Het is een toestand met biologische, psychologische en sociale oorzaken die behandeld kan worden.
In Tsjechië bestaan er verschillende mogelijkheden waar vaders terecht kunnen. Een eerste stap is een bezoek aan de huisarts of psychiater, die de ernst van de toestand kan beoordelen en een behandeling kan voorstellen – in de vorm van psychotherapie, farmacotherapie of een combinatie daarvan. Organisaties zoals Centrum Anabell of Linka bezpečí bieden anonieme hulpverlening en kunnen een eerste contactpunt zijn voor wie niet zeker weet of zijn problemen professionele hulp vereisen. Bovendien specialiseren steeds meer psychologen en therapeuten zich in perinatale geestelijke gezondheidszorg en werken zij met beide ouders tegelijk.
Een belangrijke rol speelt ook communicatie binnen de partnerrelatie. Veel stellen ontdekken dat ze na de geboorte van een kind eigenlijk zijn gestopt met praten over iets anders dan praktische zaken – wie luiers koopt, wie 's nachts opstaat voor het kind, wie de kinderarts belt. Emoties, behoeften en zorgen worden voor onbepaalde tijd uitgesteld. Maar juist een open gesprek over hoe beide partners zich voelen, kan de eerste stap zijn om het probleem te benoemen en aan te pakken. Het gaat er niet om dat de man „zijn hart uitstort" of dat de partner de rol van therapeut speelt. Het gaat erom een ruimte te creëren waarin het oké is om toe te geven dat niet alles oké is.
Ook media en publieke figuren spelen een rol bij het doorbreken van dit taboe. Toen in 2017 de voormalige Amerikaanse olympiër Michael Phelps publiekelijk sprak over zijn ervaringen met depressie en angst na de geboorte van zijn zoon, raakte dit duizenden mannen over de hele wereld. Dergelijke verhalen laten zien dat depressie geen onderscheid maakt op basis van kracht, succes of maatschappelijke positie. En hoe meer van zulke verhalen klinken, hoe gemakkelijker het wordt voor „gewone" vaders om toe te geven dat ze hulp nodig hebben.
Interessant is ook hoe verschillende culturen met dit thema omgaan. Terwijl in de Scandinavische landen, waar gelijkwaardig ouderschap diep geworteld is en vaders gewoonlijk ouderschapsverlof opnemen, relatief open over postpartumdepressie bij mannen wordt gediscussieerd, is het onderwerp in veel andere delen van de wereld nog volstrekt onbekend. Tsjechië bevindt zich in dit opzicht ergens in het midden – het bewustzijn groeit, maar systemische ondersteuning ontbreekt nog steeds. Een positief signaal is dat het thema begint op te duiken op vakconferenties, in de media en op sociale netwerken, waar Tsjechische vaders hun ervaringen delen.
Het moet benadrukt worden dat zorg voor de geestelijke gezondheid van ouders uiteindelijk zorg voor het kind is. Kinderen die opgroeien met een depressieve ouder – of het nu de moeder of de vader is – hebben volgens de Wereldgezondheidsorganisatie een hoger risico op emotionele en gedragsproblemen. Investeren in de geestelijke gezondheid van vaders is dus niet alleen een kwestie van individueel welzijn van één persoon, maar een kwestie van het gezond functioneren van het hele gezin.
Postpartumdepressie bij vaders bestaat. Het is geen excuus, het is geen zwakte en het is zeker niet iets waarvoor iemand zich zou moeten schamen. Het is een reëel gezondheidsprobleem dat aandacht, begrip en systemische ondersteuning verdient. Hoe eerder erover hardop gesproken wordt – in spreekkamers, in gezinnen, in de media en aan de koffietafel –, hoe meer vaders de kans krijgen om de eerste maanden en jaren met hun kind te beleven zoals ze verdienen. Niet in stilzwijgend lijden, maar met het besef dat om hulp vragen het meest mannelijke is wat ze kunnen doen.
