Wachten op een baby die niet komt
Soms lijkt het alsof de hele wereld om je heen zonder de minste moeite zwanger wordt. Een collega op het werk deelt het blijde nieuws, een vriendin stuurt een echofoto, sociale media vullen zich met foto's van groeiende buikjes. En jij wacht. Maand na maand, cyclus na cyclus. De zwangerschapstest is opnieuw negatief en daarmee komt een golf van emoties die niemand kan beschrijven die het niet zelf heeft meegemaakt. Wanneer het moederschap niet vanzelf komt, wordt het wachten een van de zwaarste beproevingen in het leven – en toch wordt er nog steeds te weinig en te zachtjes over gesproken.
Onvruchtbaarheid is geen marginaal probleem. Volgens gegevens van de Wereldgezondheidsorganisatie kampt ongeveer een op de zes mensen in de reproductieve leeftijd wereldwijd met vruchtbaarheidsproblemen, wat het tot een wijdverbreid gezondheidsprobleem maakt dat veel meer aandacht verdient dan het gewoonlijk krijgt. In Tsjechië wordt geschat dat ongeveer een op de vijf paren moeite heeft met zwanger worden. Toch is het onderwerp nog steeds omgeven door stilte, schaamte en onbegrip van de omgeving. Vrouwen én mannen die een vruchtbaarheidsbehandeling ondergaan of nog op zoek zijn naar antwoorden op de vraag waarom het niet lukt, voelen zich vaak geïsoleerd, alsof ze falen in iets dat "natuurlijk" en "makkelijk" zou moeten zijn.
Maar het lichaam is geen machine en bevruchting is geen vergelijking waarbij je alleen de juiste waarden hoeft in te vullen. Op het vermogen om zwanger te worden heeft een enorm aantal factoren invloed – van de hormonale balans via de kwaliteit van het sperma, de toestand van de eileiders, de schildklierfunctie, leeftijd, stress, levensstijl, gewicht, tot aan factoren die de geneeskunde nog niet volledig kan verklaren. Soms vinden artsen een duidelijke oorzaak, soms blijft de diagnose van zogenaamde onverklaarde onvruchtbaarheid, die paradoxaal genoeg een van de moeilijkste is, omdat er geen concrete "schuldige" is en daarmee ook geen duidelijk herstelplan. Juist de onzekerheid is wat psychisch het meest uitput.
Probeer onze natuurlijke producten
De emotionele achtbaan waarover niemand praat
Weinig mensen realiseren zich hoe diep onvruchtbaarheid ingrijpt op de psychische gezondheid. Het gaat niet alleen om het verdriet van een negatieve test. Het gaat om chronische stress die maanden of jaren aanhoudt. Het gaat om het gevoel de controle over je eigen leven en lichaam te verliezen. Het gaat om jaloezie waarvoor je je onmiddellijk schaamt wanneer je een zwangere vriendin ziet. Het gaat om de angst dat het nooit zal lukken. En het gaat om diepe eenzaamheid, omdat de meeste mensen in je omgeving ofwel niet weten wat ze moeten zeggen, ofwel het slechtst mogelijke zeggen.
Psychologe en auteur van een boek over de emotionele aspecten van onvruchtbaarheid Alice Domar van Harvard Medical School vergeleek het niveau van psychische belasting van vrouwen die een vruchtbaarheidsbehandeling ondergaan met het stressniveau van patiënten met kanker of hiv. Dat is geen overdrijving – het is een realiteit die door tientallen studies wordt bevestigd. Het lichaam wordt blootgesteld aan hormonale behandeling, die op zichzelf al de stemming beïnvloedt, en daar komt de emotionele druk van verwachting, hoop en teleurstelling in een eindeloze cyclus bij.
Neem het voorbeeld van Kateřina, een tweeëndertigjarige lerares uit Brno, die haar ervaring deelde op een van de Tsjechische steunfora voor vrouwen die met onvruchtbaarheid te maken hebben. Na twee jaar proberen en drie mislukte IVF-cycli beschreef ze haar toestand met de woorden: „Ik ben gestopt met naar verjaardagsfeestjes van kinderen van mijn vriendinnen te gaan. Niet omdat ik hun geluk niet gunde, maar omdat ik elke keer wegging met het gevoel alsof iemand een stuk uit mijn hart had gerukt. Ik voelde me gebroken en onzichtbaar tegelijk." Het verhaal van Kateřina is geen uitzondering. Het is het verhaal van duizenden vrouwen die dezelfde pijn doormaken, vaak in stilte en achter gesloten deuren.
Een van de meest verraderlijke aspecten van de hele situatie is hoe onvruchtbaarheid relaties beïnvloedt. De partnerrelatie komt onder enorme druk te staan – intimiteit verandert in een geplande handeling gestuurd door ovulatietesten, spontaniteit verdwijnt en maakt plaats voor een kalender, tabellen en injecties. Partners kunnen van elkaar vervreemden, omdat ieder van hen de pijn anders beleeft en niet altijd in staat is de ander te begrijpen. Mannen voelen vaak machteloosheid, omdat ze het probleem van hun partner niet kunnen "repareren", en vrouwen hebben het gevoel dat zij alle last op hun schouders dragen. De communicatie stokt precies op het moment dat die het hardst nodig is.
En dan is er de omgeving. Goedgemeende maar pijnlijke adviezen als "ontspan gewoon en het komt vanzelf", "ga op vakantie" of "probeer een kind te adopteren en je wordt meteen zwanger" kunnen voor een vrouw in een vruchtbaarheidsbehandeling letterlijk verwoestend zijn. Deze zinnen bagatelliseren haar ervaring en suggereren dat het probleem in haar houding zit, niet in haar lichaam. Zoals een van de auteurs die over dit onderwerp schrijft treffend zei: "Niemand zou tegen iemand met diabetes zeggen dat hij gewoon moet ontspannen en zijn alvleesklier weer zal gaan werken."
Het is belangrijk om ook de verliezen te benoemen die met onvruchtbaarheid gepaard gaan en waarover nog minder wordt gesproken dan over onvruchtbaarheid zelf. Biochemische zwangerschappen die eindigen voordat ze goed en wel begonnen zijn. Miskramen in een vroeg stadium. Mislukte embryotransfers bij IVF, waarbij de vrouw weet dat er een paar dagen een kiem van leven in haar groeide dat zich niet heeft genesteld. Elk van deze ervaringen is een verlies, ook al wordt het door de omgeving niet als zodanig ervaren. Het verdriet om een kind dat nog niet bestaat, is net zo echt als elk ander verdriet – en het verdient erkenning en respect.
Hoe door het wachten te komen zonder jezelf erin te verliezen
Er bestaat geen eenvoudige handleiding voor het doorstaan van een periode waarin het moederschap uitblijft. Ieder mens is anders, elk verhaal is anders en wat de een helpt, kan voor de ander betekenisloos zijn. Toch zijn er bepaalde strategieën en benaderingen die herhaaldelijk waardevol blijken en die de weg door het wachten op zijn minst iets draaglijker kunnen maken.
Op de eerste plaats staat psychologische ondersteuning. Therapie gericht op het omgaan met onvruchtbaarheid is geen luxe, maar een noodzaak. In Tsjechië groeit het aantal psychologen en therapeuten die gespecialiseerd zijn in reproductieve gezondheid, en veel klinieken voor voortplantingsgeneeskunde bieden tegenwoordig psychologische begeleiding aan als onderdeel van het behandelprogramma. Cognitieve gedragstherapie, mindfulnesstechnieken of groepstherapie met andere vrouwen in een vergelijkbare situatie – dit alles kan het niveau van angst en depressie aanzienlijk verlagen. Studies gepubliceerd in het vaktijdschrift Human Reproduction bevestigen herhaaldelijk dat psychologische interventie niet alleen de levenskwaliteit van patiënten verbetert, maar in sommige gevallen ook de behandelresultaten positief kan beïnvloeden.
Even essentieel is de zorg voor het lichaam, niet in de zin van een obsessieve zoektocht naar "het juiste" voedingssupplement of dieet dat zwangerschap garandeert, maar in de zin van liefdevol met jezelf omgaan. Beweging die plezier geeft – of het nu yoga is, een wandeling in de natuur, zwemmen of dansen – helpt stresshormonen te reguleren en verbetert het algehele welzijn. Kwalitatieve slaap, een uitgebalanceerd dieet rijk aan vitamines en mineralen, beperking van alcohol en cafeïne – dit alles creëert een omgeving waarin het lichaam beter functioneert, ook al garandeert het op zichzelf geen bevruchting. Het gaat erom je lichaam niet langer te zien als een vijand die heeft gefaald, maar het met respect en zorg te behandelen.
In de context van een gezonde levensstijl is ook de invloed van de omgeving waarin we leven het vermelden waard. Hormoonverstorende stoffen – chemische stoffen die het hormonale systeem ontregelen – bevinden zich in plastic, conventionele cosmetica, schoonmaakmiddelen en pesticiden op voedsel. Overstappen op milieuvriendelijkere alternatieven in huis, natuurlijke cosmetica zonder synthetische parfums en parabenen of biologische voeding hoeft geen wondermiddel tegen onvruchtbaarheid te zijn, maar kan de belasting waaraan het lichaam wordt blootgesteld verminderen. Het is een van de stappen die het gevoel geven dat je actief iets doet voor je gezondheid, en dit gevoel van controle – al is het gedeeltelijk – kan in een periode van machteloosheid ontzettend waardevol zijn.
Een andere pijler is het opbouwen van een ondersteunende gemeenschap. Isolatie is een van de grootste vijanden van de geestelijke gezondheid in een periode van onvruchtbaarheid. Mensen vinden die het begrijpen – online of persoonlijk – kan een transformerende ervaring zijn. In Tsjechië zijn er verschillende steungroepen en organisaties die zich juist aan het thema onvruchtbaarheid wijden en een veilige ruimte bieden om te delen. Durven praten over je verhaal, ook al kost het moed, kan verlichting brengen en het besef dat je er niet alleen in staat.
Essentieel is ook leren om grenzen te stellen. Het is volkomen oké om een uitnodiging voor een babyshower af te slaan als het te pijnlijk zou zijn. Het is oké om je familie te vragen niet naar "nieuwtjes" te informeren. Het is oké om je tijdelijk af te melden van sociale media als elk aankondigingsbericht pijn veroorzaakt. Het beschermen van je eigen geestelijke gezondheid is geen egoïsme – het is zelfbehoud. En partners zouden deze grenzen samen moeten stellen, als team, want de weg door onvruchtbaarheid is een gezamenlijke weg, ook al beleeft ieder die op zijn eigen manier.
Ook het praktische aspect mag niet over het hoofd worden gezien. Je oriënteren in de wereld van de reproductieve geneeskunde kan verwarrend en overweldigend zijn. Het aantal klinieken, methoden en benaderingen groeit en het is niet altijd eenvoudig om te onderscheiden wat op bewijs is gebaseerd en wat een marketingtruc is. Betrouwbare informatie is bijvoorbeeld te vinden op de website van het Bureau voor geassisteerde voortplanting of in materialen van beroepsverenigingen, zoals de Tsjechische Vereniging voor Gynaecologie en Verloskunde. Niet bang zijn om je arts vragen te stellen, om een second opinion te vragen en een actieve deelnemer te zijn in je eigen behandeling – dit alles helpt om ten minste een deel van de controle terug te krijgen over een situatie die anders volledig buiten bereik kan lijken.
Er is nog één ding waarover openlijk gesproken moet worden: niet elk verhaal eindigt met een zwangerschap. En ook dat is oké, ook al lijkt het op dat moment absoluut niet zo. Soms leidt de weg naar ouderschap via adoptie of pleegzorg. Soms leidt het tot de beslissing om een volwaardig leven zonder kinderen te leiden. Elk van deze wegen is legitiem en geen ervan betekent een nederlaag. De maatschappij heeft de neiging vrouwen te definiëren via het moederschap, maar de waarde van een mens wordt niet afgemeten aan het aantal kinderen dat hij of zij ter wereld heeft gebracht. Deze herkadering kan pijnlijk zijn, maar voor velen wordt het uiteindelijk een bron van onverwachte vrijheid en nieuwe zingeving.
De weg door onvruchtbaarheid is een marathon, geen sprint. Er zijn dagen waarop je hoop voelt, en dagen waarop je die helemaal niet voelt. Er zijn momenten van kracht en momenten van totale ineenstorting. Beide zijn menselijk, beide zijn normaal. Wat het meest helpt, is niet optimisme op commando of het onderdrukken van emoties, maar jezelf toestaan te voelen wat er komt, en tegelijkertijd bronnen zoeken die helpen die pijn te dragen. Of het nu een therapeut is, een partner, een vriendin die een vergelijkbare ervaring heeft doorgemaakt, of gewoon een stille avond met een kopje thee en het besef dat je ook deze dag hebt doorstaan. Want elke zo'n dag is een kleine overwinning, ook al lijkt het op dat moment niet zo.
