Hikikomori of isolatie bij volwassen vrouwen neemt wereldwijd toe
Het woord 'hikikomori' komt uit het Japans en betekent ongeveer 'zich terugtrekken naar binnen' of 'opgesloten zijn'. De Japanse psychiater Tamaki Saitō beschreef deze term voor het eerst in de jaren negentig van de vorige eeuw als een toestand waarbij iemand stopt met het verlaten van het huis voor een periode van meer dan zes maanden en elk sociaal contact vermijdt. Oorspronkelijk werd aangenomen dat het vrijwel uitsluitend een probleem was van jonge Japanse mannen die de prestatiedruk in de school- en werkomgeving niet konden hanteren. Tegenwoordig weten we echter dat dit beeld onvolledig was – en misschien bewust vereenvoudigd. Hikikomori treft namelijk steeds vaker ook volwassen vrouwen, en niet alleen in Japan, maar over de hele wereld, inclusief Europa.
Waarom wisten we dit zo lang niet? Het antwoord is verrassend eenvoudig: vrouwen isoleren zich anders. Hun terugtrekking is minder opvallend, sociaal meer aanvaardbaar en gemakkelijker over het hoofd gezien door de omgeving. Terwijl een jonge man die opgesloten zit in zijn kamer de aandacht trekt, kan een vrouw die voor het huishouden zorgt, niet werkt en niet naar buiten gaat, worden gezien als 'degene die zich wijdt aan het gezin' of als 'het introverte type'. De maatschappij staat haar deze onzichtbaarheid in zekere zin toe – en juist daarom is de situatie van veel vrouwen zo ernstig.
Probeer onze natuurlijke producten
Waarom vrouwen onzichtbaar blijven
Onderzoek gepubliceerd in het vakblad World Psychiatry toonde aan dat het wereldwijde voorkomen van hikikomori aanzienlijk hoger is dan oorspronkelijk werd geschat, en dat vrouwen een niet te verwaarlozen deel van de getroffenen vormen. Het probleem is echter dat vrouwelijke isolatie wordt gemaskeerd door de rollen die de maatschappij hen toewijst. Zorgen voor het huishouden, de zorg voor kinderen of zieke familieleden – dit zijn allemaal legitieme redenen voor een vrouw om niet naar buiten te gaan, zonder dat iemand alarm slaat.
Stel je een vijfendertigjarige vrouw voor die in een middelgrote stad woont. Ze stopte met werken na haar zwangerschapsverlof, omdat ze 'de terugkeer niet had gehaald'. Geleidelijk beperkte ze het contact met vriendinnen – eerst stelde ze afspraken uit, daarna stopte ze met het beantwoorden van berichten. Ze winkelt uitsluitend online en laat eten bezorgen. Haar partner werkt, de kinderen gaan naar de kleuterschool. Zij is thuis, alleen, elke dag, en niemand vindt dat vreemd. Zelfs zijzelf niet – althans niet in het begin. Zo'n verhaal is niet uitzonderlijk. Het is typerend.
Vrouwelijke isolatie ontwikkelt zich langzaam en onopvallend, bijna altijd onder het mom van iets wat redelijk klinkt: vermoeidheid, zorg voor anderen, behoefte aan rust. Juist deze geleidelijkheid maakt het zo verraderlijk. Het gaat niet om een dramatische breuk, maar om een reeks kleine beslissingen, waarvan elke afzonderlijk logisch lijkt, maar waarvan de som een stevige muur vormt tussen de vrouw en de wereld.
Psychologen wijzen erop dat achter hikikomori bij vrouwen zeer vaak een combinatie schuilgaat van angststoornissen, depressie en trauma – waarbij al deze factoren bij vrouwen laat of helemaal niet worden gediagnosticeerd. Volgens gegevens van de Wereldgezondheidsorganisatie lijden ongeveer twee keer zoveel vrouwen als mannen aan depressie, waarbij een groot deel van hen nooit professionele hulp zoekt. Isolatie fungeert dan als een verlichtingsstrategie – op korte termijn vermindert het de angst, op lange termijn verdiept het die.
Het is belangrijk onderscheid te maken tussen bewuste eenzaamheid, die gezond en herstellend kan zijn, en pathologische isolatie, die iemand geleidelijk verlamt. De filosofe en schrijfster May Sarton schreef: "Alleen zijn met mezelf is voor mij ontzettend belangrijk. Maar opgesloten zijn met mezelf – dat is de hel." Juist deze grens – tussen gezonde eenzaamheid en gevangenis – is bij hikikomori cruciaal en tegelijkertijd zeer moeilijk te herkennen.
Een stille epidemie van de moderne tijd
De COVID-19-pandemie heeft de situatie dramatisch verslechterd. Lockdowns normaliseerden het thuisblijven zodanig dat veel vrouwen die zich al op de rand van isolatie bevonden, deze grens stilletjes overschreden – en er niet meer naar terugkeerden. Het thuis werd niet alleen een toevluchtsoord, maar ook een gevangenis, waarbij de muren tussen deze twee posities dun en gemakkelijk over het hoofd gezien zijn.
Digitale technologie speelt in deze context een dubbelzinnige rol. Enerzijds stelt het geïsoleerde vrouwen in staat om ten minste minimaal contact te onderhouden met de buitenwereld – via sociale media, videogesprekken of online gemeenschappen. Anderzijds verdiept het paradoxaal genoeg de isolatie, omdat het de noodzaak van fysiek contact tot een absoluut minimum terugbrengt. Wanneer alles vanuit de bank geregeld kan worden – winkelen, werken, communiceren, amusement – verdwijnt de motivatie om het huis te verlaten. En daarmee ook het vermogen om dat te doen.
Sociale media voegen bovendien een laag van vergelijking toe, die bijzonder toxisch is voor vrouwen met een neiging tot isolatie. De constante stroom van beelden van 'perfecte levens' van andere vrouwen versterkt het gevoel van eigen ontoereikendheid en schaamte – en schaamte is een van de sterkste drijfveren van hikikomori. Schaamte zegt: ik ben niet goed genoeg om buiten te zijn. Ik ben niet goed genoeg om gezien te worden.
Onderzoekers van de Japanse Nationale Politie en het Ministerie van Volksgezondheid schatten dat er in Japan meer dan een miljoen mensen in verschillende mate van isolatie leven. Europese studies suggereren dat de situatie op het oude continent niet veel beter is – alleen minder gedocumenteerd. In Nederland bestaan nog geen systematische gegevens over het voorkomen van hikikomori, wat op zichzelf al veelzeggend is over hoe weinig dit onderwerp in de binnenlandse context wordt besproken.
Toch zijn de signalen overal om ons heen. Het zijn vrouwen die zijn gestopt met het bijwonen van buurtactiviteiten. Vriendinnen die altijd een reden vinden waarom ze niet kunnen afspreken. Collega's die na het ouderschapsverlof uit beeld zijn verdwenen. Zussen die 'het prima gaat, ze hebben alleen rust nodig'. Deze onzichtbaarheid is geen toeval – het is het gevolg van hoe de maatschappij vrouwen toestaat (of liever gezegd niet belet) te verdwijnen.
Perfectionisme speelt ook een belangrijke rol, wat statistisch gezien uitgesproken aanwezig is bij vrouwen en zich in de context van hikikomori op een specifieke manier manifesteert. Een vrouw trekt zich niet terug omdat ze het opgeeft – ze trekt zich terug omdat ze bang is te falen. Ze is bang dat ze niet grappig genoeg, niet mooi genoeg, niet succesvol genoeg, niet interessant genoeg zal zijn. En omdat buiten beoordeling en vergelijking dreigen, blijft ze liever waar het veilig is. Thuis. Alleen.
De lichamelijke gezondheid mag daarbij niet buiten beschouwing blijven. Langdurig zitten, gebrek aan natuurlijk licht, een verstoord slaapritme en verwaarloosde voeding – dit zijn allemaal bijverschijnselen van isolatie die geleidelijk hun tol eisen van het lichaam. Beweging, frisse lucht en natuurlijk licht zijn wetenschappelijk bewezen factoren die de psychische balans ondersteunen. Een studie gepubliceerd in JAMA Psychiatry heeft herhaaldelijk bevestigd dat regelmatige beweging buiten het risico op depressie met tientallen procenten vermindert. Isolatie blokkeert dit natuurlijke verdedigingsmechanisme volledig.
Zorg voor het eigen lichaam en de omgeving waarin een vrouw leeft, kan daarbij een van de eerste stappen terug zijn. Het gaat niet om grote gebaren, maar om kleine rituelen – een ochtendkopje thee bij het raam, de zorg voor een kamerplant, een bewuste keuze van voedsel dat het lichaam ten goede komt. Een gezonde levensstijl in de breedste zin – als zorg voor zichzelf, voor haar omgeving en voor haar relatie met de wereld – kan een stille brug zijn van isolatie terug naar het leven. Het gaat niet om een behandeling, maar om ankers die eraan herinneren dat lichaam en geest zorg en contact met de wereld nodig hebben.
Maar hoe herkent men isolatie – bij zichzelf of bij iemand in de nabije omgeving? Er zijn verschillende waarschuwingssignalen die de moeite waard zijn om op te letten:
- Geleidelijke beperking van sociale activiteiten zonder duidelijke externe reden
- Vermijden van telefoongesprekken en persoonlijke ontmoetingen, waarbij communicatie uitsluitend schriftelijk plaatsvindt of helemaal niet
- Een gevoel van opluchting bij het afzeggen van plannen en toenemende angst bij de gedachte het huis te verlaten
- Verlies van interesse in activiteiten die vroeger vreugde brachten
- Toenemende afhankelijkheid van de online omgeving als vervanging voor echte relaties
- Schaamte en het gevoel 'niet goed genoeg te zijn' voor contact met de buitenwereld
Als iemand zichzelf in deze signalen herkent, is het belangrijk te weten dat dit geen zwakte of falen is. Hikikomori is geen keuze – het is een reactie van de psyche op overbelasting, trauma of langdurig onvervulde behoeften. En zoals elke reactie heeft het een oorzaak die benoemd en aangepakt kan worden.
Professionele hulp – in de vorm van psychotherapie, psychiatrische zorg of zelfhulpgroepen – is in dergelijke gevallen cruciaal. In Nederland kan men contact opnemen met bijvoorbeeld het Centrum voor Geestelijke Gezondheid of gebruikmaken van online platforms voor psychologisch advies, die voor vrouwen in isolatie van nature toegankelijker zijn dan een fysiek bezoek aan een praktijk.
Hikikomori bij volwassen vrouwen is een onderwerp dat luide aandacht verdient – juist omdat het in stilte plaatsvindt. Het gebeurt achter gesloten deuren, onder het mom van alledaagsheid, met een gezicht dat op het eerste gezicht niet het gezicht van iemand in nood lijkt. En misschien is het juist daarom zo urgent om erover te praten – zolang er nog iemand is om naar te luisteren.
