Langdurige covid komt aanzienlijk vaker voor bij vrouwen
Terwijl de acute fase van covid-19 over het algemeen ernstiger verloopt bij mannen, is er één gebied waar de statistieken een heel ander verhaal vertellen. Long covid treft vrouwen aanzienlijk vaker dan mannen – en dit feit wacht nog steeds op een eenduidige wetenschappelijke verklaring. Voor miljoenen vrouwen wereldwijd is het echter geen abstracte vraag. Het is een dagelijkse realiteit vol vermoeidheid, hersenmist, pijn en onzekerheid over of ze ooit terug zullen keren naar hun normale leven.
Stel je een dertigjarige lerares voor die covid doormaakte zonder al te grote problemen – ze bleef twee weken thuis, daarna ging ze terug naar haar werk. Maar drie maanden later lukt het haar nog steeds niet om een hele verdieping van de school over te lopen zonder te moeten stoppen om op adem te komen. Ze vergeet de namen van leerlingen die ze al jaren onderwijst. Ze valt midden in de middag in slaap, ook al heeft ze 's nachts acht uur geslapen. Artsen vinden niets concreets. Toch weet ze dat er iets niet klopt. Verhalen als deze herhalen zich over de hele wereld, en de statistieken laten zien dat er aanzienlijk meer vrouwen dan mannen achter zitten.
Probeer onze natuurlijke producten
Wat is long covid eigenlijk en hoe manifesteert het zich?
De Wereldgezondheidsorganisatie definieert long covid als een toestand waarbij symptomen langer dan twaalf weken na de acute infectie aanhouden en niet door een andere ziekte kunnen worden verklaard. Het spectrum aan symptomen is buitengewoon breed – van chronische vermoeidheid en kortademigheid tot de zogenaamde hersenmist, gewrichtspijn, slaapstoornissen, hartkloppingen en het verlies van smaak en reuk, dat soms maanden of jaren aanhoudt. Juist deze verscheidenheid aan symptomen bemoeilijkte lange tijd de wetenschappelijke aanpak van dit fenomeen en leidde ertoe dat veel patiënten – met name vrouwen – werden afgedaan met de bewering dat ze alles "verzonnen" of dat het om angst ging.
Gegevens van het Britse Office for National Statistics laten herhaaldelijk zien dat ongeveer 60% van de mensen met long covid vrouwen zijn. Vergelijkbare resultaten komen uit studies in de VS, Duitsland en Scandinavië. Het is dus geen uitzondering of statistische toeval – het is een consistent patroon dat wetenschappers waarnemen in verschillende culturen, leeftijdsgroepen en sociaaleconomische lagen.
Interessant is daarbij dat de meest getroffen groep niet de oudere vrouwen met comorbiditeiten zijn, zoals men misschien zou verwachten. Onderzoeken laten herhaaldelijk zien dat long covid het vaakst vrouwen treft tussen 35 en 55 jaar – dus in de productieve leeftijd die geassocieerd wordt met carrière, ouderschap en een hoge mate van verantwoordelijkheid. Juist deze groep wordt historisch gezien onderschat in het medische systeem, zoals Caroline Criado Perez opmerkt in haar boek Invisible Women, waarin ze documenteert hoe medisch onderzoek het vrouwelijk lichaam systematisch negeert.
Biologische en hormonale factoren spelen een sleutelrol
Waarom zijn vrouwen dan vatbaarder voor de ontwikkeling van long covid? Het antwoord ligt waarschijnlijk niet in één enkele factor, maar in een complexe wisselwerking van biologische, immunologische en sociale oorzaken. Het vrouwelijke immuunsysteem verschilt fundamenteel van het mannelijke – vrouwen hebben over het algemeen een sterkere immuunrespons, wat hen beschermt tegen veel infecties, maar hen tegelijkertijd kwetsbaarder maakt voor auto-immuunziekten. En juist auto-immuunprocessen lijken een van de sleutelmechanismen van long covid te zijn.
Wetenschappers van het Karolinska Institutet in Stockholm publiceerden onderzoek dat suggereert dat bij een deel van de patiënten met long covid auto-antilichamen worden gevormd – antilichamen die de eigen weefsels van het lichaam aanvallen. Vrouwen zijn over het algemeen vatbaarder voor auto-immuunreacties: ongeveer 80% van alle auto-immuunziekten treft vrouwen, waarbij geslachtshormonen, met name oestrogeen, een sleutelrol spelen. Oestrogeen kan de immuunreactie versterken en bijdragen aan de aanhoudende ontstekingsrespons die kenmerkend is voor long covid.
Een andere factor zijn het microbioom en hormonale cycli. Het darmmicrobioom, dat een cruciale rol speelt bij de regulatie van de immuniteit, verschilt tussen vrouwen en mannen – en onderzoeken tonen aan dat dit bij patiënten met long covid aanzienlijk verstoord raakt. De menstruatiecyclus zorgt er bovendien voor dat de symptomen van long covid bij veel vrouwen variëren afhankelijk van de fase van de cyclus, wat wijst op een directe samenhang tussen geslachtshormonen en het verloop van de ziekte. Veel vrouwen melden ook een verergering van symptomen tijdens de perimenopauze of na de bevalling – perioden van ingrijpende hormonale veranderingen.
Daarbij mag ook de rol van reactivering van latente virussen niet worden vergeten. Een onderzoeksteam van Harvard ontdekte dat bij een deel van de patiënten met long covid het Epstein-Barr-virus wordt gereactiveerd, dat infectieuze mononucleose veroorzaakt en na het doormaken van de ziekte in latente vorm in het lichaam blijft. Vrouwen vertonen over het algemeen een sterkere immunologische geheugenrespons op dit virus, wat kan bijdragen aan een intensievere reactivering en aanhoudende symptomen.
Bij de biologische factoren komen ook sociale factoren, die in wetenschappelijke discussies vaak worden genegeerd. Vrouwen droegen tijdens de pandemie een aanzienlijk hogere zorglast – ze zorgden voor kinderen bij schoolsluitingen, verzorgden zieke familieleden, beheerden het huishouden en werkten tegelijkertijd thuis of aan de frontlinie. Verpleegkundigen, verzorgenden, leraren, verkoopsters – beroepen met een hoog aandeel vrouwen stonden herhaaldelijk en gedurende langere tijd bloot aan het virus.
Chronische stress en uitputting hebben aantoonbaar invloed op het immuunsysteem. Cortisol, het stresshormoon, verstoort bij langdurige verhoging de immuunregulatie en kan bijdragen aan aanhoudende ontsteking. Het is dus mogelijk dat bij vrouwen die de infectie al ingingen met een verzwakt en overbelast immuunsysteem, de basis voor de ontwikkeling van long covid al vóór de infectie zelf was gelegd.
Er is echter nog een dimensie waarover onvoldoende hardop wordt gesproken: vrouwen worden in het medische systeem historisch gezien minder serieus genomen. Onderzoeken tonen herhaaldelijk aan dat vrouwen gemiddeld langer moeten wachten op een diagnose van chronische aandoeningen, vaker worden doorverwezen naar de psychiatrie in plaats van de interne geneeskunde, en hun pijn wordt systematisch onderschat. In de context van long covid betekent dit dat veel vrouwen niet alleen lijden, maar ook moeten vechten om geloofd te worden. Deze secundaire last – de noodzaak om te bewijzen dat je ziek bent – vergroot op zichzelf al de stress en vertraagt het herstel.
Onderzoekster Maya Dusenbery heeft dit onderwerp uitgebreid behandeld in haar boek Doing Harm, waarin ze beschrijft hoe de geneeskunde eeuwenlang vrouwelijke symptomen bestempelde als psychosomatisch of als hysterie. Long covid onthult in die zin een structureel probleem dat de pandemie slechts zichtbaarder heeft gemaakt.
De weg naar herstel: wat helpt echt?
Hoewel er geen universele behandeling voor long covid bestaat, is het onderzoek de afgelopen jaren aanzienlijk gevorderd. Experts benadrukken tegenwoordig dat een geïndividualiseerde aanpak de sleutel is, waarbij rekening wordt gehouden met de algehele gezondheidstoestand, de hormonale situatie en de levenscontext van elke patiënte. Een van de belangrijkste aanbevelingen is het zogenaamde pacing – het bewust doseren van energie zodat de individuele energiegrens niet wordt overschreden, wat leidt tot een aanzienlijke verergering van de symptomen.
Onderzoeken laten ook zien dat het volgende nuttig kan zijn:
- Een ontstekingsremmend dieet rijk aan omega-3-vetzuren, antioxidanten en gefermenteerde voedingsmiddelen die het darmmicrobioom ondersteunen
- Zachte beweging zoals yoga of tai-chi, die het zenuwstelsel ondersteunt zonder overmatige belasting
- Slaapondersteuning en regulatie van het circadiaanse ritme, dat bij patiënten met long covid aanzienlijk verstoord is
- Psychologische ondersteuning, niet als vervanging van fysieke behandeling, maar als onderdeel van integrale zorg
- Hormonaal onderzoek, met name bij vrouwen in de perimenopauze, waarbij substitutietherapie overlappende symptomen kan verlichten
Ook de omgeving waarin een vrouw herstelt is belangrijk. Werkplekken die flexibele werktijden mogelijk maken, begripvolle partners en familie, en toegang tot gespecialiseerde zorg zonder onnodige vertragingen – dit zijn allemaal factoren die het verloop van het herstel aanzienlijk beïnvloeden. Isolatie en het gevoel niet begrepen te worden remmen het herstel juist.
Wereldwijd worden er geleidelijk gespecialiseerde centra voor long covid opgericht die een multidisciplinaire aanpak bieden. In Tsjechië is dit gebied nog in ontwikkeling, maar de eerste gespecialiseerde poliklinieken worden opgericht bij grotere ziekenhuizen. Patiënten die ondersteuning zoeken, kunnen ook baat hebben bij online gemeenschappen en zelfhulpgroepen, waar ervaringen en informatie over werkende benaderingen worden gedeeld.
Een van de belangrijkste stappen die vrouwen met symptomen van long covid kunnen zetten, is zich niet laten afwimpelen. Als de eerste arts geen oorzaak vindt voor de klachten, is het zinvol om een specialist te zoeken – een cardioloog, immunoloog, neuroloog of endocrinoloog – en aan te dringen op een uitgebreid onderzoek. Long covid is een reële ziekte met meetbare biologische markers en geen enkele patiënte verzint haar symptomen.
De covid-19-pandemie laat langdurige sporen achter in de bevolking die we nog niet volledig begrijpen. Wat long covid onthult over de gezondheid van vrouwen, over het functioneren van het immuunsysteem en over de diepe ongelijkheden in de geneeskunde, is echter misschien wel een van de belangrijkste impulsen voor de wetenschap en het gezondheidssysteem om het vrouwelijk lichaam met meer aandacht en respect te benaderen. Miljoenen vrouwen verdienen dat – en velen van hen wachten er al te lang op.
