Waar ons gescheiden afval werkelijk naartoe gaat
Iedereen kent het. Je staat bij de gekleurde containers, met een yoghurtbekertje in je hand, en je vraagt je af of je het in de gele container moet gooien, of dat het eigenlijk zinloos is. Ergens achterin je hoofd klinkt een twijfel: wordt het eigenlijk echt gerecycled, of belandt het uiteindelijk allemaal op één hoop? Dit gevoel van onzekerheid delen verrassend veel mensen en het moet gezegd worden dat het niet helemaal ongegrond is. Recycling in Tsjechië werkt namelijk beter dan veel sceptici denken, maar tegelijkertijd slechter dan de optimistische cijfers die af en toe in de media verschijnen zouden doen vermoeden. Laten we eens kijken naar wat er van ons gescheiden afval werkelijk wordt gerecycled, wat op de stortplaats belandt en waarom het belangrijk is om te blijven scheiden, ook al is het systeem niet perfect.
Tsjechië behoort binnen Europa tot de landen met een relatief hoge mate van afvalscheiding. Volgens gegevens van het bedrijf EKO-KOM, dat het systeem voor inzameling en recycling van verpakkingsafval beheert, scheidt de gemiddelde Tsjech jaarlijks meer dan 70 kilogram afval. Dat is een cijfer dat ons boven het Europese gemiddelde plaatst en dat aantoont dat de gewoonte om afval te scheiden zich in de Tsjechische samenleving vrij goed heeft geworteld. Maar tussen scheiden en daadwerkelijke recycling bestaat een kloof waarover minder wordt gesproken. Gescheiden afval betekent namelijk niet automatisch gerecycled afval. Een deel van wat we netjes in de gekleurde containers sorteren, kan om uiteenlopende redenen niet worden gerecycled – of het nu gaat om vervuiling, ongeschikte materialen of simpelweg omdat er voor het betreffende type afval onvoldoende verwerkingscapaciteit bestaat.
Laten we beginnen bij het materiaal dat er qua recycling het beste voor staat – bij papier en glas. Papier wordt in Tsjechië met een hoog succespercentage gerecycled; de daadwerkelijke recyclinggraad van papierafval wordt geschat op meer dan 80 procent. Papierfabrieken in het land hebben voldoende capaciteit en de vraag naar oud papier is stabiel. Natuurlijk zijn er ook hier uitzonderingen. Vettig karton van pizza, papier bekleed met plastic folie of natte kranten uit een container waar water in lekte, zijn materialen die door de recyclinglijnen worden uitgesorteerd. Maar over het geheel genomen is papier een voorbeeld van een relatief goed functionerende recyclingkringloop. Vergelijkbaar is de situatie bij glas. Zowel gekleurd als helder glas wordt in Tsjechië succesvol gerecycled en gebruikt bij de productie van nieuwe flessen, potten of bijvoorbeeld isolatiematerialen. Glas heeft bovendien het voordeel dat het praktisch eindeloos kan worden gerecycled zonder kwaliteitsverlies. De recyclinggraad van glas in Tsjechië bedraagt ongeveer 75 tot 80 procent, wat een zeer solide resultaat is.
De situatie wordt ingewikkelder bij plastic, en juist hier ontstaan de meeste twijfels over de zin van afvalscheiding. Plastic is een enorm diverse groep materialen. PET-flessen, die een aanzienlijk deel van de inhoud van gele containers uitmaken, worden relatief goed gerecycled – in Tsjechië bestaan verwerkingslijnen die er vezels voor de textielindustrie, folies of nieuwe flessen van maken. De recyclinggraad van PET-flessen is relatief hoog en dit materiaal heeft een stabiele waarde op de markt. Maar de gele container draait niet alleen om PET-flessen. Er horen ook piepschuimen verpakkingen, folies, zakjes, bekertjes, tubes en een hele reeks andere plastic producten in. En daar beginnen de problemen. Veel soorten plastic zijn technisch zeer moeilijk of economisch onrendabel om te recyclen. Meerlaagse verpakkingen, die plastic combineren met aluminium of papier, zijn een klassiek voorbeeld van materiaal waar recyclingtechnologie moeilijk raad mee weet. Even problematisch zijn vervuilde voedselverpakkingen of kleine plastic voorwerpen die door het zeefwerk van sorteerlijnen vallen.
Volgens schattingen op basis van gegevens van het Ministerie van Milieu en wetenschappelijke studies wordt in Tsjechië daadwerkelijk ongeveer 30 tot 40 procent van het gescheiden plastic afval gerecycled. De rest belandt vaak als zogenaamde vaste alternatieve brandstof in cementfabrieken of warmtecentrales, wordt dus energetisch benut, wat beter is dan storten, maar nog steeds geen recycling in de ware zin van het woord. En een deel – zij het kleiner dan in het verleden – belandt daadwerkelijk op stortplaatsen. Is dat frustrerend? Zonder twijfel. Maar het is belangrijk om de context te begrijpen. Zelfs het deel van het plastic dat energetisch wordt benut, vertegenwoordigt een betere optie dan wanneer het op een stortplaats zou belanden, waar het honderden jaren zou liggen afbreken.
Een interessant hoofdstuk is het scheiden van metalen verpakkingen, dat in Tsjechië nog steeds niet zo wijdverbreid is als het scheiden van plastic of papier. Toch behoren metalen tot de materialen met de hoogste recyclinggraad ter wereld. Aluminium blikjes kunnen praktisch zonder kwaliteitsverlies worden gerecycled en de herproductie ervan uit recyclaat verbruikt tot 95 procent minder energie dan productie uit primaire grondstof, zoals bijvoorbeeld het Europees Milieuagentschap aangeeft. In veel steden en gemeenten worden metalen verpakkingen samen met plastic in gele containers gescheiden en op sorteerlijnen vervolgens gesepareerd met behulp van magneten en wervelstromen. Het systeem werkt, maar het zou beter kunnen functioneren als mensen er meer van wisten.
Laten we echter ook naar de andere kant van de medaille kijken – naar wat er werkelijk op stortplaatsen belandt. Het grootste aandeel gestort afval in Tsjechië bestaat niet uit slecht gescheiden verpakkingen, maar uit gemengd huishoudelijk afval, oftewel wat we in de zwarte containers gooien. En juist in het gemengde afval schuilt een enorm potentieel voor verbetering. Analyses van de samenstelling van gemengd huishoudelijk afval tonen herhaaldelijk aan dat ongeveer 40 tot 60 procent van de inhoud bestaat uit materialen die gescheiden hadden kunnen worden – bioafval, papier, plastic, glas, textiel. Met andere woorden, zelfs mensen die scheiden, gooien vaak dingen in het restafval die daar niet thuishoren. En dan is er natuurlijk nog een aanzienlijk deel van de bevolking dat helemaal niet scheidt of slechts sporadisch.
Een voorbeeld uit het dagelijks leven illustreert dit perfect. Stel je een gezin voor dat netjes PET-flessen, papier en glas scheidt. Maar aardappelschillen, koffiedik en etensresten gooien ze bij het restafval. Oude kleding die ze naar een textielcontainer hadden kunnen brengen, belandt in de zwarte container. Kapot plastic speelgoed dat theoretisch in de gele container had gekund, gooien ze ook bij het restafval. Het resultaat? Ondanks goede bedoelingen stuurt dit gezin jaarlijks tientallen kilogrammen afval naar de stortplaats dat daar niet had hoeven belanden. En dan hebben we het over een gezin dat zijn best doet.
Een cruciale rol in het hele systeem speelt bioafval, dat de grootste component van gemengd huishoudelijk afval vormt. De afgelopen jaren verbetert de situatie – steeds meer gemeenten voeren bruine containers voor bioafval in en vanaf 2024 zijn gemeenten verplicht het hele jaar door bioafval in te zamelen. Dat is een belangrijke stap, omdat biologisch afbreekbaar afval op stortplaatsen methaan produceert, dat een aanzienlijk sterker broeikasgas is dan kooldioxide. Volgens het Tsjechisch Bureau voor de Statistiek wordt in Tsjechië nog steeds ongeveer 45 procent van het huishoudelijk afval gestort, hoewel dit aandeel geleidelijk daalt.
Zoals de beroemde natuurwetenschapper en natuurbeschermer David Attenborough zei: "Geen enkel mens kan alle problemen van de wereld oplossen, maar iedereen kan bijdragen aan de oplossing." En precies dat geldt ook voor recycling. Het systeem is niet perfect, maar dat betekent niet dat scheiden geen zin heeft.
Probeer onze natuurlijke producten
Wat wordt er dus werkelijk gerecycled en wat niet?
Voor de overzichtelijkheid kan de situatie vrij eenvoudig worden samengevat. Goed gerecycled worden papier, glas, PET-flessen, metalen verpakkingen en drankkartons (die worden verwerkt in gespecialiseerde bedrijven, hoewel er in Tsjechië niet veel van zijn). Slechter gerecycled worden meerlaagse plastic verpakkingen, vervuild plastic, piepschuim en kleine plastic voorwerpen. Op stortplaatsen belandt voornamelijk gemengd huishoudelijk afval, dat grote hoeveelheden bioafval, textiel en materialen bevat die gescheiden hadden kunnen worden, maar dat niet zijn.
De toekomst van recycling in Tsjechië hangt daarbij af van verschillende factoren. De eerste is wetgeving. De Europese Unie dwingt lidstaten tot ambitieuze doelstellingen – tegen 2035 moet minimaal 65 procent van het huishoudelijk afval worden gerecycled en mag maximaal 10 procent naar stortplaatsen gaan. Voor Tsjechië betekent dit een enorme verandering, omdat we momenteel vrij ver van deze doelstellingen verwijderd zijn. De afvalwet uit 2020 verhoogt geleidelijk de heffingen voor storten, wat gemeenten en bedrijven zou moeten motiveren tot beter afvalbeheer. De tweede factor is de ontwikkeling van verwerkingstechnologieën – chemische recycling van plastic, die nog in de kinderschoenen staat, zou in de toekomst het aandeel recyclebaar plastic aanzienlijk kunnen verhogen. En de derde, misschien wel belangrijkste factor, zijn de mensen zelf en hun bereidheid om correct en consequent te scheiden.
Waarom het zin heeft om te scheiden, ook al is het systeem niet perfect
Het is begrijpelijk dat wanneer iemand erachter komt dat een deel van zijn zorgvuldig gescheiden afval niet in een recyclinglijn belandt, maar in een cementfabriek of zelfs op een stortplaats, hij frustratie voelt. Maar stoppen met scheiden zou de slechtst mogelijke oplossing zijn. Ten eerste wordt een groot deel van het afval daadwerkelijk gerecycled en teruggebracht in de kringloop. Ten tweede is zelfs energetische benutting beter dan storten. En ten derde, hoe meer mensen scheiden en hoe beter ze scheiden, hoe groter de druk op de ontwikkeling van verwerkingscapaciteit en technologieën. De vraag naar gerecyclede materialen groeit en daarmee groeit ook de economische motivatie om te investeren in betere recyclingprocessen.
Er is echter nog een dimensie waarover minder wordt gesproken. Afvalscheiding verandert de manier waarop we nadenken over de dingen die we kopen en gebruiken. Wanneer iemand zich realiseert hoeveel afval hij produceert en hoe ingewikkeld het is om dat te verwerken, begint hij vanzelf na te denken over de vraag of hij nog een plastic verpakking nodig heeft, of hij niet een stoffen tas zou kunnen gebruiken in plaats van een plastic zak, of dat hij niet de voorkeur zou kunnen geven aan producten met een eenvoudige verpakking boven die welke in drie lagen plastic zijn verpakt. Deze verschuiving in denken richting duurzamere consumptie is misschien net zo belangrijk als de recycling zelf.
Tot slot een praktisch advies. Als u echt effectief wilt scheiden, leer dan de recyclingsymbolen op verpakkingen herkennen en maak gebruik van de app Kam s ním van het bedrijf EKO-KOM, die adviseert in welke container een specifieke verpakking thuishoort. Let erop dat verpakkingen ten minste grofweg schoon zijn – het volstaat om een yoghurtbekertje af te spoelen, u hoeft het niet brandschoon te schrobben. En vergeet bioafval, textiel en elektronisch afval niet, die hun eigen inzamelsystemen hebben. Elk correct gescheiden stuk afval is een kleine stap in de goede richting. En zoals de gegevens laten zien, worden er in Tsjechië elke dag miljoenen van die kleine stappen gezet – alleen moeten het er nog meer worden en moeten ze beter worden gedaan.
