Kom af van microplastics in cosmetica dankzij natuurlijke alternatieven die net zo goed werken
Elke dag brengen we tientallen cosmetische producten aan op onze huid, haren of lichaam. Douchegels, peelings, tandpasta's, make-up, crèmes met UV-filter – de lijst is praktisch eindeloos. Maar weinig mensen staan stil bij wat er precies in deze producten verborgen zit. En juist hier komen microplastics in beeld – kleine deeltjes van synthetische polymeren die de afgelopen jaren een van de meest besproken milieuthema's zijn geworden. Hoewel ze met het blote oog vrijwel onzichtbaar zijn, kan hun impact op het milieu en de menselijke gezondheid beslist niet over het hoofd worden gezien.
Het begrip microplastics klinkt tegenwoordig vanuit de media, uit de mond van wetenschappers en vanuit campagnes van milieuorganisaties. Maar wat bedoelen we daar eigenlijk precies mee? En waarom zouden we ons moeten interesseren voor de vraag of ze deel uitmaken van onze dagelijkse cosmetica? De antwoorden zijn niet zo eenvoudig als het lijkt, want het probleem van microplastics reikt ver voorbij het badkamerplankje.
Probeer onze natuurlijke producten
Wat zijn microplastics en waarom komen ze voor in cosmetica
Microplastics zijn synthetische polymeerdeeltjes kleiner dan vijf millimeter. Ze kunnen de vorm hebben van kleine bolletjes, vezels, fragmenten of zelfs gel- en vloeibare polymeerstoffen. De wetenschap verdeelt ze in twee basiscategorieën – primaire en secundaire. Primaire microplastics worden opzettelijk in kleine afmetingen geproduceerd voor specifieke industriële doeleinden, terwijl secundaire ontstaan door het uiteenvallen van grotere plastic voorwerpen onder invloed van zonlicht, mechanische slijtage of chemische degradatie. In cosmetica komen we voornamelijk de primaire tegen, dus de opzettelijk toegevoegde.
De reden waarom microplastics überhaupt in cosmetische producten zijn verschenen, is puur praktisch. Fabrikanten ontdekten dat kleine polyethyleenbolletjes uitstekend functioneren als schurende deeltjes in peelingproducten – ze verwijderen zacht dode huidcellen en laten een glad oppervlak achter. In vergelijking met natuurlijke alternatieven, zoals gemalen notendoppen of zeezout, zijn plastic microdeeltjes goedkoper, uniform in grootte en minder irriterend voor de huid. Maar naast peelings worden microplastics ook gebruikt als filmvormende stoffen in make-up, verdikkingsmiddelen in crèmes, emulsiestabilisatoren of dragers van actieve ingrediënten. Simpel gezegd vervullen plastic polymeren in cosmetica een hele reeks technologische functies, waardoor ze voor fabrikanten een zeer aantrekkelijke grondstof zijn.
Tot de meest gebruikte synthetische polymeren in cosmetica behoren polyethyleen (PE), polypropyleen (PP), polymethylmethacrylaat (PMMA), nylon en polytetrafluorethyleen (PTFE). Sommige daarvan hebben een vaste deeltjesvorm, andere zijn oplosbaar of vormen gels. Juist deze diversiteit aan vormen bemoeilijkt zowel de regulering als het consumentenbewustzijn, omdat niet elke "plastic" in cosmetica eruitziet als het typische microbolletje dat de meeste mensen zich voorstellen.
Een interessante kijk op de omvang van het probleem biedt de studie van het Europees Agentschap voor chemische stoffen ECHA, volgens welke cosmetica en persoonlijke verzorgingsproducten een van de belangrijke bronnen vormen van opzettelijk toegevoegde microplastics die vervolgens in het milieu terechtkomen. Geschat wordt dat alleen al in de Europese Unie jaarlijks duizenden tonnen microplasticdeeltjes uit cosmetische producten vrijkomen, die met het water via het riool naar rivieren, meren en zeeën stromen.
Het verhaal van een Zweeds gezin, waarover de organisatie Plastic Soup Foundation enige tijd geleden berichtte, illustreert hoe onopvallend dit probleem is. Het gezin besloot gedurende één maand alle cosmetische producten die ze in huis gebruikten te monitoren en die met microplastics te identificeren. Het resultaat? Meer dan de helft van de producten in hun badkamer – van kindershampoo via vaders douchegel tot moeders handcrème – bevatte ten minste één vorm van synthetisch polymeer. Het ging daarbij om gewone, breed verkrijgbare merken die er volkomen onschuldig uitzagen.
Waar op te letten bij het kiezen van cosmetica
Microplastics herkennen op de verpakking van een cosmetisch product is niet eenvoudig, maar ook niet onmogelijk. De sleutel is het kunnen lezen van de ingrediëntenlijst, die meestal wordt aangeduid als INCI (International Nomenclature of Cosmetic Ingredients). Deze gestandaardiseerde lijst vermeldt alle bestanddelen van het product in volgorde van hun concentratie. Het probleem is dat de namen van synthetische polymeren meestal in de vakchemische nomenclatuur worden vermeld en de gewone consument niets zeggen.
Er zijn echter enkele oriëntatiepunten. Als u op de verpakking begrippen vindt als polyethylene, polypropylene, polyethylene terephthalate, polymethyl methacrylate, nylon-6, nylon-12 of afkortingen als PEG, PPG in combinatie met hoge cijfers, is de kans groot dat het product microplastics of synthetische polymeren in een of andere vorm bevat. Een zeer nuttig hulpmiddel is in dit opzicht de app Beat the Microbead, ontwikkeld door de organisatie Plastic Soup Foundation, waarmee u de streepjescode van een product kunt scannen en direct kunt zien of het microplastics bevat. Op vergelijkbare wijze werkt ook de database van de organisatie ECHA, waar informatie over specifieke chemische stoffen kan worden opgezocht.
Een andere praktische tip is letten op certificeringen. Producten met certificaten als NATRUE, COSMOS, Ecocert of BDIH staan over het algemeen het gebruik van synthetische polymeren niet toe en zijn dus een veiligere keuze voor wie microplastics in cosmetica wil vermijden. Uiteraard is geen enkel certificaat een honderd procent garantie, maar het vertegenwoordigt een aanzienlijk hogere standaard dan gewone conventionele cosmetica.
Bijzondere aandacht verdient de categorie producten waar de aanwezigheid van microplastics het meest waarschijnlijk is. Het gaat vooral om peelingproducten (scrubs voor gezicht en lichaam), douchegels met "exfoliërende parels", tandpasta's met een whitening- of reinigingseffect, make-up en poeders, zonnecrèmes en haarstylingproducten. Bij peelings is de aanwezigheid van microplastics vaak met het blote oog zichtbaar – het zijn die gekleurde of transparante bolletjes die in het product zweven. Bij andere categorieën is de detectie lastiger, omdat polymeren opgelost of in gelvorm kunnen zijn.
Zoals biologe en wetenschapspopularisator Dr. Sherri Mason van Penn State Erie ooit zei: "Microplastics zijn overal – in het water dat we drinken, in de lucht die we inademen en in de producten die we dagelijks op onze huid aanbrengen. De eerste stap naar een oplossing is bewustwording."
En juist bewustwording is cruciaal. Veel consumenten realiseren zich namelijk helemaal niet dat het probleem bestaat, totdat ze er zich actief in gaan verdiepen. Toch volstaat een relatief kleine verandering in koopgewoonten – het etiket lezen, kiezen voor gecertificeerde natuurlijke cosmetica of een van de beschikbare mobiele apps gebruiken – en de hoeveelheid microplastics die we dagelijks wegspoelen kan dramatisch afnemen.
De kwestie van de impact van microplastics op het milieu is daarbij buitengewoon ernstig. Zodra deze kleine deeltjes in het watersysteem terechtkomen, zijn ze praktisch niet meer te verwijderen. Waterzuiveringsinstallaties kunnen een aanzienlijk deel opvangen, maar lang niet alles – volgens onderzoek gepubliceerd in het tijdschrift Environmental Science & Technology passeert een niet te verwaarlozen percentage microplasticdeeltjes de zuiveringsinstallaties, waarna ze aquatische ecosystemen verontreinigen. In het water fungeren ze vervolgens als "magneten" voor andere verontreinigende stoffen – aan hun oppervlak binden ze persistente organische verontreinigende stoffen, zware metalen en andere toxische substanties. Wanneer plankton, vissen of andere waterdieren deze verontreinigde deeltjes opeten, komen de toxines in de voedselketen terecht en uiteindelijk ook op ons bord.
De impact op mariene ecosystemen wordt daarbij steeds gedetailleerder gedocumenteerd. Studies tonen aan dat we microplastics aantreffen in de spijsverteringskanalen van zeevogels, vissen, schaaldieren, weekdieren en zeezoogdieren. Sommige onderzoeken suggereren dat microplastics de voortplantingscapaciteit van organismen kunnen verstoren, ontstekingsreacties kunnen veroorzaken en het gedrag van dieren kunnen beïnvloeden. Het gaat dus niet alleen om het esthetische probleem van vervuilde stranden – het gaat om een systemische verontreiniging die de biodiversiteit van de oceanen bedreigt.
En hoe zit het met de menselijke gezondheid? Hier bevindt de wetenschap zich nog in een relatief vroeg stadium van kennis, maar de bevindingen tot nu toe zijn niet geruststellend. Microplastics zijn aangetroffen in menselijk bloed, longen, placenta en darmen. Een studie gepubliceerd in het tijdschrift Environment International in 2022 toonde voor het eerst de aanwezigheid van microplasticdeeltjes in menselijk bloed aan, wat betekent dat deze deeltjes zich door het hele lichaam kunnen verspreiden. Het is nog niet volledig duidelijk welke langetermijngevolgen dit voor de gezondheid kan hebben, maar onderzoekers wijzen op potentiële risico's die verband houden met ontstekingen, oxidatieve stress en mogelijke verstoring van het endocriene systeem.
Regelgevende instanties beginnen op dit probleem te reageren. De Europese Unie heeft in oktober 2023 een verordening aangenomen die het opzettelijk toevoegen van microplastics aan een hele reeks producten, waaronder cosmetica, geleidelijk verbiedt. De overgangsperioden verschillen per producttype – bij afspoelbare cosmetica met exfoliërende microbolletjes geldt het verbod praktisch onmiddellijk, bij andere categorieën wordt rekening gehouden met een overgangsperiode van maximaal twaalf jaar. Het is een stap in de goede richting, maar veel milieuactivisten wijzen erop dat het tempo van verandering te traag is en dat de definitie van "microplastic" in de wetgeving nog steeds niet alle vormen van synthetische polymeren omvat die in de cosmetische industrie worden gebruikt.
Voor consumenten die niet op wetgeving willen wachten en nu willen handelen, bestaan er tal van praktische alternatieven. Natuurlijke peelings op basis van suiker, zout, gemalen abrikozenpitten, bamboepoeder of klei bieden een vergelijkbaar exfoliërend effect zonder enig plastic afval. Natuurlijke wassen en oliën kunnen synthetische filmvormende stoffen in decoratieve cosmetica vervangen. En een groot aantal kleine en grotere merken biedt tegenwoordig complete productlijnen aan die volledig vrij zijn van microplastics en synthetische polymeren – je hoeft alleen maar een beetje rond te kijken.
Als we bedenken hoeveel cosmetische producten een gemiddeld persoon in zijn leven verbruikt, en dat vermenigvuldigen met het aantal inwoners van alleen al Tsjechië, beginnen de contouren zich af te tekenen van een probleem dat ver voorbij individuele beslissingen reikt. Elke tube tandpasta, elke douchegel, elke peeling is een druppel in de zee – letterlijk. En juist daarom heeft het zin om aandacht te besteden aan wat we kopen, de samenstelling op etiketten te lezen en fabrikanten te steunen die ervoor hebben gekozen de weg van duurzaamheid in te slaan. Het gaat niet om perfectie of om een radicale verandering van levensstijl van de ene op de andere dag. Het gaat om bewust kiezen, wat in totaal werkelijk een wezenlijke impact kan hebben op de gezondheid van de planeet én van onszelf.
