PMS vs. PMDD oftewel wanneer het om meer gaat dan alleen stemmingen
Elke vrouw kent het – een paar dagen voor de menstruatie verandert de stemming, begint de buik te protesteren en lijkt vermoeidheid zonder reden op te treden. De meesten van ons bestempelen dit als "het is gewoon PMS" en wachten tot het overgaat. Maar wat als het niet gewoon PMS is? Wat als er achter het dagelijkse lijden iets ernstiger schuilgaat, iets met een naam, een diagnose en vooral – een behandeling?
Het premenstrueel syndroom, afgekort PMS, is een van de meest voorkomende onderwerpen op het gebied van vrouwengezondheid. Volgens gegevens van de Wereldgezondheidsorganisatie heeft maar liefst 75% van de vrouwen in de reproductieve leeftijd last van premenstruele klachten in wisselende ernst. Toch wordt er verrassend weinig gesproken over het verschil tussen gewoon PMS en de ernstigere vorm ervan – PMDD, de premenstruele dysfore stoornis. En daar ligt precies het probleem: veel vrouwen lijden jarenlang in de overtuiging dat hun klachten een normaal onderdeel zijn van het vrouw-zijn, terwijl ze eigenlijk professionele hulp nodig hebben.
Probeer onze natuurlijke producten
Wat er eigenlijk in het lichaam gebeurt voor de menstruatie
Om onderscheid te kunnen maken tussen PMS en PMDD, is het goed om eerst te begrijpen wat er in de vrouwelijke cyclus in de premenstruele fase precies gebeurt. De hele cyclus wordt geregeld door hormonen – voornamelijk oestrogeen en progesteron – waarvan de niveaus in de loop van de maand sterk variëren. In de tweede helft van de cyclus, de zogenaamde luteale fase, daalt het oestrogeen en stijgt het progesteron. Deze hormonale verschuiving beïnvloedt ook het serotoninegehalte, de neurotransmitter die verband houdt met stemming, slaap en algeheel welbevinden.
Juist dit hormonale spel ligt ten grondslag aan de klachten die vrouwen goed kennen: prikkelbaarheid, vermoeidheid, gevoelige borsten, een opgeblazen gevoel of trek in zoet. Bij de meeste vrouwen zijn deze klachten mild en verstoren ze het dagelijks leven niet noemenswaardig. Dit is klassiek PMS – vervelend, maar beheersbaar. De situatie verandert echter drastisch bij vrouwen wier hersenen aanzienlijk gevoeliger reageren op hormonale schommelingen.
Juist deze overgevoeligheid voor hormonale veranderingen – en niet abnormaal hoge hormoonspiegels op zich – is de sleutel tot het begrijpen van PMDD. Onderzoeken gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift NEJM hebben bevestigd dat vrouwen met PMDD niet noodzakelijkerwijs andere hormoonspiegels hebben dan anderen, maar dat hun hersenen er anders op reageren. Het is alsof je een gevoeliger alarm hebt – zelfs een kleine prikkel veroorzaakt een grote reactie.
Wanneer PMS ophoudt "gewoon PMS" te zijn
Hier komt de cruciale vraag die veel vrouwen zichzelf stellen – en toch al te gemakkelijk afdoen. Hoe herken je dat wat ze ervaren de grenzen van het gewone premenstrueel syndroom overschrijdt?
Klassiek PMS omvat zowel fysieke als psychische klachten, maar die zijn meestal mild en verdwijnen met het begin van de menstruatie. Een vrouw kan prikkelbaarder, vermoeider of minder geconcentreerd zijn, maar ze kan nog steeds naar haar werk gaan, voor haar gezin zorgen en basale sociale contacten onderhouden. De klachten zijn vervelend, maar blokkeren het normale functioneren niet.
PMDD is een andere categorie. Het is een klinisch erkende psychiatrische stoornis die sinds 2013 in het diagnostisch handboek DSM-5 is opgenomen onder de depressieve stoornissen. De symptomen van PMDD verschijnen gewoonlijk 1 tot 2 weken voor de menstruatie en kunnen zo intens zijn dat een vrouw niet in staat is te werken, relaties te onderhouden of voor zichzelf te zorgen. Prikkelbaarheid slaat om in woede-uitbarstingen, verdriet verandert in diepe hopeloosheid en angst bereikt een intensiteit die lijkt op een paniekaanval.
Neem als voorbeeld een dertigjarige lerares die elke maand ongeveer tien dagen voor haar menstruatie een "ander persoon" wordt – zoals ze het zelf omschrijft. Ze gaat niet naar haar werk, omdat ze haar klas niet aankan. Ze maakt ruzie met haar partner om kleinigheden en huilt dan urenlang zonder duidelijke aanleiding. De gedachten zijn somber, het gevoel van hopeloosheid lijkt absoluut. En dan komt de menstruatie – en ze is weer "zichzelf". Dit terugkerende patroon, gebonden aan een specifieke fase van de cyclus, is precies wat PMDD onderscheidt van andere psychische stoornissen.
De American Psychiatric Association stelt dat PMDD ongeveer 3 tot 8% van de vrouwen in de reproductieve leeftijd treft – dus miljoenen vrouwen wereldwijd, die mogelijk niet eens weten dat hun lijden een naam en een oplossing heeft. Zoals journaliste en auteur van boeken over vrouwengezondheid Lara Briden treffend schreef: "Premenstruele klachten zijn als een controlelampje op het dashboard. Ze vertellen je dat iets aandacht nodig heeft."
Het verschil tussen PMS en PMDD ligt dus niet alleen in de intensiteit van de klachten, maar vooral in hun impact op het dagelijks leven. De cruciale diagnostische voorwaarde voor PMDD is juist dat de klachten het werk, het sociale leven of het persoonlijk functioneren van de vrouw aanzienlijk verstoren. Als een vrouw zichzelf elke maand zegt dat ze dit "op de een of andere manier wel doorkomt", maar daarbij haar werk verwaarloost, mensen vermijdt of gedachten heeft aan zelfbeschadiging, is dat een duidelijk signaal dat de situatie verder gaat dan wat ze alleen zou moeten hanteren.
Er zijn ook klachten die nooit als "een normaal onderdeel van PMS" mogen worden beschouwd – hieronder vallen met name gedachten aan zelfmoord of zelfbeschadiging, die bij PMDD helaas kunnen voorkomen. Als een vrouw deze gedachten ervaart, ook al zijn ze tijdelijk en gebonden aan een bepaalde fase van de cyclus, is onmiddellijke professionele hulp een noodzaak, geen keuze.
Hoe klachten te onderscheiden en wat te doen
Een van de meest praktische hulpmiddelen die artsen en psychologen aanbevelen, is het bijhouden van de cyclus en de klachten gedurende minimaal twee maanden. Het algemene gevoel dat "het voor de menstruatie erger is" is niet voldoende. Het is belangrijk om dagelijks specifieke klachten te noteren – stemming, energie, slaap, fysieke klachten – en te observeren of een terugkerend patroon gekoppeld is aan de luteale fase van de cyclus. Als klachten regelmatig optreden in de tweede helft van de cyclus en kort na het begin van de menstruatie verdwijnen, is dat een sterke aanwijzing dat het probleem hormonaal bepaald is.
Voor de duidelijkheid – typische klachten die kunnen wijzen op PMDD en die gewoon PMS overstijgen, omvatten:
- uitgesproken stemmingswisselingen, huilbuien of gevoelens van hopeloosheid
- sterke prikkelbaarheid of woede-uitbarstingen die relaties verstoren
- uitgesproken angst of spanning, een gevoel "op het randje te zitten"
- verlies van interesse in dagelijkse activiteiten en sociale isolatie
- concentratieproblemen die het werk of de studie beïnvloeden
- uitgesproken vermoeidheid of slapeloosheid
- fysieke klachten zoals hoofdpijn, spierkrampen of een opgeblazen gevoel in combinatie met bovenstaande
Uiteraard betekent de aanwezigheid van enkele van deze klachten niet automatisch een diagnose PMDD. Daarom is een bezoek aan de arts een cruciale stap – bij voorkeur een gynaecoloog of psychiater met ervaring op dit gebied. De diagnose PMDD wordt gesteld op basis van een klinisch gesprek, het uitsluiten van andere oorzaken (zoals depressie, angststoornissen of schildklieraandoeningen) en het eerder genoemde bijhouden van klachten gedurende de cyclus.
Wat de behandeling betreft, zijn de mogelijkheden tegenwoordig veel ruimer dan de meeste vrouwen beseffen. Hormonale anticonceptie – met name pillen met drospirenon en ethinylestradiol – is in veel landen specifiek goedgekeurd voor de behandeling van PMDD en vermindert bij veel vrouwen de klachten aanzienlijk. Een andere optie zijn antidepressiva uit de SSRI-groep, die continu of alleen tijdens de luteale fase kunnen worden ingenomen – ook deze strategie heeft in klinische studies zeer goede resultaten aangetoond. Naast farmacologische behandeling speelt cognitieve gedragstherapie een belangrijke rol, die helpt bij het hanteren van emotionele reacties en het veranderen van denkpatronen die verband houden met de klachten.
Leefstijl speelt echter ook een rol – en hier komen we op het terrein waar elke vrouw zelf al actie kan ondernemen, nog voordat ze naar de dokter gaat. Onderzoeken bevestigen keer op keer dat regelmatige beweging, voldoende slaap en het beperken van cafeïne, alcohol en suiker in de premenstruele fase zowel de fysieke als de psychische klachten aanzienlijk kunnen verminderen. Ook voedingssupplementen hebben een vergelijkbaar effect – met name magnesium, vitamine B6 en omega-3-vetzuren hebben wetenschappelijk onderbouwde steun voor het verlichten van premenstruele klachten, zoals vermeld in bijvoorbeeld een analyse gepubliceerd in het Journal of Women's Health. Kruidenpreparaten zoals vitex (monnikspeper) zijn populair op het gebied van natuurlijke vrouwengezondheid en sommige studies suggereren een positief effect op de hormonale balans, hoewel het wetenschappelijke bewijs vooralsnog minder eenduidig is dan bij farmacologische benaderingen.
Aandacht voor psychisch welzijn gedurende de hele maand – niet alleen tijdens de kritieke dagen – is eveneens essentieel. Stressmanagementtechnieken zoals mindfulness of yoga kunnen de algehele reactiviteit van het zenuwstelsel verminderen en daarmee ook de intensiteit van de premenstruele klachten. En niet te vergeten: mensen in je omgeving hebben die het probleem begrijpen en serieus nemen, is voor vrouwen met PMS en PMDD enorm belangrijk.
Helaas bestaat er nog steeds een neiging – niet alleen bij het grote publiek, maar ook bij een deel van de medische wereld – om premenstruele klachten te bagatelliseren als "vrouwelijke verzinsels" of "overdreven gevoeligheid". Deze stigmatisering zorgt ervoor dat vrouwen aarzelen om hulp te zoeken en liever in stilte lijden. Terwijl PMDD een reële, biologisch bepaalde stoornis is met duidelijke diagnostische criteria en een effectieve behandeling. Jarenlang onnodig lijden is niet onvermijdelijk.
Als een vrouw – of haar naasten – een terugkerend patroon opmerkt waarbij elke maand op hetzelfde moment een uitgesproken verandering in stemming, vermogen of gedrag optreedt, is het de moeite waard om dit signaal serieus te nemen. De cyclus bijhouden, de klachten opschrijven en met een arts praten. Niet omdat ze "zwak" is of "overdreven gevoelig", maar omdat ze het verdient te weten wat er in haar lichaam gebeurt – en toegang te hebben tot de hulp die er is.
