Wat veroorzaakt extrasystolen en wanneer naar de dokter gaan
Plotseling is het er – een mysterieuze 'overslag' of 'wegval' ergens diep in de borst. Het hart lijkt even te vergeten te kloppen, en keert dan terug met een des te krachtigere slag. Veel mensen ervaren dit gevoel slechts af en toe en denken er verder niet over na. Anderen schrikken er zo van dat ze meteen een ambulance bellen. De waarheid ligt ergens in het midden – en begrijpen wat er werkelijk in het lichaam gebeurt, is de eerste stap naar een rustiger geest én een gezonder hart.
Extrasystolen, ofwel buitentijdse hartslagen, behoren tot de meest voorkomende cardiologische bevindingen. Naar schatting ervaart de overgrote meerderheid van de mensen ze in de loop van hun leven, waarbij ze bij velen volledig zonder klachten verlopen. Toch behoort juist dat kenmerkende gevoel van een overgeslagen hartslag tot de meest voorkomende redenen waarom mensen in Nederland een cardioloog of huisarts bezoeken. En hoewel dit onderwerp medisch goed in kaart is gebracht, bestaan er in de algemene bevolking nog steeds tal van misvattingen.
Probeer onze natuurlijke producten
Wat zijn extrasystolen en waarom ontstaan ze
Het hart is een elektrisch aangestuurd orgaan. Elke hartslag begint met een elektrische impuls die ontstaat in de sinusknoop – een soort natuurlijke pacemaker die zich in de rechterboezem bevindt. Deze impuls verspreidt zich door de hartspier en veroorzaakt een gecoördineerde samentrekking. Maar soms gebeurt het dat een ander deel van het hart – een cel in de boezem, in de kamer of in het geleidingssysteem – zijn eigen impuls 'afvuurt' voordat de reguliere impuls aankomt. Er ontstaat dan een vroegtijdige samentrekking die het normale ritme onderbreekt.
Na deze vroegtijdige samentrekking volgt een korte compenserende pauze – het hart 'wacht' als het ware op het herstel van het normale ritme. En juist deze pauze is wat mensen ervaren als een overgeslagen hartslag. In werkelijkheid heeft het hart niets overgeslagen – integendeel, het heeft er één toegevoegd. Maar omdat de vroegtijdige samentrekking niet krachtig genoeg is om duidelijk voelbaar te zijn, en de daaropvolgende pauze langer is dan gewoonlijk, interpreteert de hersenen het geheel als een uitval. Dan volgt een krachtige 'terugkerende' slag, die velen omschrijven als een bonk of een trap in de borst.
De oorzaken van extrasystolen zijn velerlei. Daartoe behoren stress en angst, overmatig gebruik van cafeïne of alcohol, slaaptekort, roken, maar ook hormonale veranderingen – bijvoorbeeld tijdens de zwangerschap of de menopauze. Bij sporters komen extrasystolen relatief vaak voor, paradoxaal genoeg zowel tijdens intensieve inspanning als in rust na de training, wanneer het hart vertraagt. Ook elektrolytenstoornissen spelen een rol, met name een tekort aan magnesium en kalium – mineralen waarvan de inname in de moderne voeding chronisch wordt onderschat.
Interessant is dat extrasystolen bij gezonde mensen veel vaker voorkomen dan de meesten van ons beseffen. Holter-ECG-monitoring – een onderzoek waarbij de patiënt gedurende 24 of 48 uur een draagbaar apparaat draagt dat de hartactiviteit registreert – toont keer op keer aan dat zelfs een volkomen gezond persoon tientallen tot honderden extrasystolen per dag kan hebben zonder dat hij of zij er iets van merkt.
Denk bijvoorbeeld aan Martina, een vierenveertigjarige lerares uit Brno, die op een middag tijdens het lezen van een boek plotseling voelde hoe haar hart 'oversloeg'. Hoewel ze nooit hartklachten had gehad, dreef een aanval van angst haar ertoe onmiddellijk een arts te raadplegen. Onderzoek – waaronder een ECG en Holter-monitoring – toonde geen structurele hartziekte aan. De diagnose luidde: benigne ventriculaire extrasystolen, waarschijnlijk versterkt door stress en drie koppen koffie per dag. Na aanpassing van haar leefstijl namen de klachten aanzienlijk af. Haar verhaal is niet uitzonderlijk – integendeel, het is zeer typerend.
Wanneer moet je alert zijn
Hoewel de overgrote meerderheid van de extrasystolen onschadelijk is, zijn er situaties die extra aandacht verdienen. Cardiologen maken onderscheid tussen boezemextrasystolen en kamerextrasystolen – waarbij de laatste in bepaalde contexten ernstiger kunnen zijn. De sleutelfactor is of er een structurele hartziekte ten grondslag ligt aan de extrasystolen. Bij iemand met een gezond hart zijn zelfs frequente extrasystolen doorgaans goedaardig. Bij een patiënt met ischemische hartziekte, hartfalen of cardiomyopathie kunnen dezelfde bevindingen een hoger risico betekenen.
Signalen die aanleiding zijn om snel een arts te bezoeken, zijn met name situaties waarbij het gevoel van een overgeslagen hartslag gepaard gaat met duizeligheid, flauwvallen of bijna flauwvallen, pijn op de borst, ernstige kortademigheid of een snel kloppend hart dat langer dan enkele seconden aanhoudt. Het is eveneens verstandig een onderzoek te laten uitvoeren als extrasystolen zeer frequent optreden, verergeren, of voor het eerst verschijnen bij iemand ouder dan vijftig jaar zonder voorgeschiedenis van soortgelijke klachten.
De Wereldgezondheidsorganisatie en toonaangevende cardiologische verenigingen benadrukken dat het subjectieve gevoel van een overgeslagen hartslag op zichzelf niet volstaat voor een diagnose – objectief onderzoek is altijd noodzakelijk. De Nederlandse Hartstichting biedt op haar website overzichtelijke informatie over hoe de diagnostiek van hartritmestoornissen verloopt, en raadt mensen met terugkerende klachten aan niet te aarzelen professionele hulp te zoeken.
De diagnostiek van extrasystolen is relatief rechtlijnig. De basis is een ECG, dat buitentijdse slagen direct tijdens het onderzoek kan vastleggen. Als de klachten onregelmatig optreden, komt de eerder genoemde Holter-monitoring in beeld. In sommige gevallen raadt de arts een echocardiografie aan – een echografisch onderzoek van het hart – om structurele oorzaken uit te sluiten. Bloedonderzoek kan vervolgens eventuele metabole of hormonale afwijkingen aan het licht brengen.

Hoe om te gaan met het leven met extrasystolen
Als onderzoek geen ernstige aandoening aantoont, bestaat de behandeling van extrasystolen doorgaans voornamelijk uit aanpassing van de leefstijl. En juist hier opent zich de ruimte voor werkelijk zinvolle veranderingen met een effect dat veel verder reikt dan het louter onderdrukken van symptomen.
Een van de best gedocumenteerde oorzaken van verergering van extrasystolen is chronische stress. Cortisol en adrenaline, hormonen die vrijkomen bij de stressreactie, beïnvloeden direct de elektrische activiteit van het hart en verhogen de prikkelbaarheid ervan. Regelmatige ontspanning, meditatie, yoga of gewoon voldoende kwalitatieve slaap zijn dan ook geen louter modegril – ze hebben een solide fysiologische onderbouwing. Zoals cardioloog en auteur Herbert Benson van de Harvard Medical School opmerkte: "De ontspanningsreactie is het exacte fysiologische tegendeel van de stressreactie."
Voeding is minstens zo belangrijk. Zoals eerder vermeld, spelen magnesium en kalium een cruciale rol bij de regulatie van het hartritme. Magnesium komt van nature voor in donkergroene bladgroenten, noten, zaden en volkorengranen, kalium in bananen, avocado's, peulvruchten en aardappelen. De moderne voeding, rijk aan industrieel bewerkte producten, levert deze mineralen in onvoldoende hoeveelheden – en onderzoek verbindt hun tekort herhaaldelijk met een verhoogde frequentie van hartritmestoornissen. Als de inname via voeding ontoereikend is, kan het zinvol zijn kwalitatieve voedingssupplementen te overwegen, bij voorkeur na overleg met een arts.
Cafeïne is een andere factor die aandacht verdient. Terwijl matig koffiegebruik – één tot twee koppen per dag – bij de meeste mensen extrasystolen niet significant verergert, kunnen hogere doses problematisch zijn. Hetzelfde geldt voor energiedranken, sterke thee en bepaalde vrij verkrijgbare medicijnen die cafeïne bevatten. Alcohol heeft een complexere invloed op het hartritme – acuut gebruik kan aritmieën uitlokken, waarbij dit fenomeen zo wijdverbreid is dat het een eigen naam heeft gekregen: 'holiday heart syndrome', vernoemd naar de toename van hartritmestoornissen na weekenden en feestdagen.
Lichamelijke activiteit verdient in de context van extrasystolen een aparte vermelding. Regelmatige beweging van matige intensiteit – stevig wandelen, zwemmen, fietsen – verlaagt aantoonbaar het algehele cardiovasculaire risico en verbetert de autonome regulatie van het hart. Extreme duursport kan bij daarvoor gevoelige personen extrasystolen daarentegen paradoxaal genoeg versterken. De sleutel is dus balans en matigheid – en uiteraard overleg met een arts als de klachten bij inspanning verergeren.
Een apart hoofdstuk vormt de psychologische kant van de zaak. Veel mensen die eenmaal extrasystolen hebben opgemerkt, raken in een vicieuze cirkel: ze beginnen hun hart voortdurend te monitoren, elk gevoel in de borst baart hen zorgen, de angst neemt toe – en angst op zichzelf verergert de extrasystolen. Dit mechanisme is goed beschreven in de wetenschappelijke literatuur en vereist soms niet alleen cardiologische, maar ook psychologische ondersteuning. Cognitieve gedragstherapie kan in dergelijke gevallen zeer effectief zijn.
Natuurlijke hartgezondheid rust dan ook niet op één pijler, maar op een heel netwerk van onderling samenhangende factoren – voeding, beweging, slaap, stressbeheersing, beperking van stimulerende middelen en regelmatige medische controles. Dat is niets verrassends, maar juist in die ogenschijnlijke eenvoud schuilt de grootste uitdaging: deze dingen moet je ook echt dóén, niet alleen erover weten.
Het gevoel van een overgeslagen hartslag kan verontrustend zijn, maar is voor de overgrote meerderheid van de mensen geen reden tot paniek. Het is een signaal – soms slechts een herinnering dat het lichaam meer zorg, minder stress en betere voedingsstoffen nodig heeft. En soms is het een aansporing om eindelijk de telefoon op te pakken en een afspraak bij de arts te maken. In beide gevallen is het een boodschap die het waard is om te beluisteren.