Libido en hormonen worden ook beïnvloed door uw levensstijl
Het onderwerp seksueel verlangen behoort tot die onderwerpen waarover in de spreekkamer verrassend weinig wordt gesproken, hoewel het de overgrote meerderheid van volwassenen aangaat. Velen van ons merken op een bepaald moment in hun leven dat de zin in intimiteit is afgenomen, verdwenen of als een vage herinnering aanvoelt aan een tijd waarin alles anders was. De vraag die ze zich dan stellen luidt: is dit normaal, of is het een waarschuwingssignaal? En precies hier begint een belangrijk gesprek over de relatie tussen libido en hormonen, dat de moeite waard is om hardop te voeren.
Libido is niet alleen een kwestie van stemming of relatiedynamiek. Het is een complex biologisch fenomeen dat de algehele toestand van het organisme weerspiegelt. Hormonale balans, slaapkwaliteit, stressniveau, voeding, beweging, maar ook de aanwezigheid van chronische ontsteking of een tekort aan essentiële micronutriënten – dit alles heeft een directe invloed op seksueel verlangen. Met andere woorden: libido functioneert als een fijne barometer van gezondheid, die soms een storm aangeeft voordat we die elders waarnemen.
Probeer onze natuurlijke producten
Hoe hormonen seksueel verlangen sturen
De belangrijkste speler is testosteron – en niet alleen bij mannen. Ook bij vrouwen speelt dit hormoon een essentiële rol bij het handhaven van een gezond niveau van seksueel verlangen. Testosteron wordt bij mannen geproduceerd door de testikels, bij vrouwen door de eierstokken en bijnieren, waarbij de niveaus van nature schommelen gedurende de dag, maar ook in de loop van het leven. Bij mannen treedt er een geleidelijke daling van de productie op vanaf ongeveer het dertigste levensjaar; bij vrouwen verandert de situatie ingrijpender tijdens de perimenopauze en menopauze.
Naast testosteron spelen oestrogenen en progesteron een sleutelrol. Oestrogeen beïnvloedt de doorbloeding van slijmvliezen en de gevoeligheid van erogene zones, terwijl progesteron bij hogere niveaus het seksueel verlangen kan dempen – juist daarom merken veel vrouwen een daling van het libido in de tweede helft van de menstruatiecyclus. Prolactine, het hormoon dat verbonden is aan borstvoeding, heeft eveneens een remmend effect, en het is dan ook niet verwonderlijk dat jonge moeders seksueel gezien eerder vermoeid dan verlangend zijn.
Een apart hoofdstuk vormt cortisol – het stresshormoon. Chronisch verhoogd cortisol onderdrukt de productie van geslachtshormonen, omdat dit vanuit evolutionair perspectief logisch is: in tijden van bedreiging geeft het organisme de voorkeur aan overleven boven voortplanting. Moderne stress komt weliswaar niet in de vorm van roofdieren, maar het lichaam reageert er op dezelfde manier op. Overbelasting op het werk, financiële druk, familieconflicten of langdurige onzekerheid – dit alles uit zich hormonaal, en het libido is vaak een van de eerste plaatsen waar deze belasting zichtbaar wordt.
Een belangrijke rol speelt ook de schildklier. Hypothyreoïdie – dat wil zeggen een onvoldoende productie van schildklierhormonen – behoort tot de meest voorkomende oorzaken van lage energie, gewichtstoename en juist een verminderd libido. Toch blijft deze aandoening bij veel mensen jarenlang ondiagnosticeerd. Volgens gegevens van de Wereldgezondheidsorganisatie lijden wereldwijd honderden miljoenen mensen aan schildklieraandoeningen, waarbij vrouwen ongeveer vijf keer vaker getroffen worden dan mannen.
Natuurlijke fasen waarin het libido daalt
Niet elke daling van seksueel verlangen is een reden tot bezorgdheid of een bezoek aan de arts. Er zijn levensfasen waarin een verminderd libido volkomen natuurlijk en te verwachten is – en het is belangrijk om deze te onderscheiden van een pathologische toestand.
De eerste zo'n periode is zwangerschap en de periode na de bevalling. Hormonale veranderingen, fysieke vermoeidheid, een reorganisatie van prioriteiten en een geheel nieuwe relatiedynamiek – dit alles draagt ertoe bij dat seksualiteit naar de achtergrond verdwijnt. Voeg daar borstvoeding en chronisch slaaptekort aan toe, en een lage zin in intimiteit is een logisch gevolg, geen probleem dat opgelost moet worden.
Een andere natuurlijke overgang is perimenopauze en menopauze. De daling van oestrogenen veroorzaakt uitdroging van slijmvliezen, wat intimiteit fysiek kan bemoeilijken of onaangenaam kan maken, en de daling van testosteron vermindert het verlangen zelf. Mannen rond de vijftig en zestig maken een vergelijkbare, zij wat minder dramatische verandering door, waarbij men spreekt van andropauze. Een verminderd libido in deze fasen is fysiologisch, maar dat betekent niet dat er niets aan gedaan kan worden – en het betekent ook niet dat het als onbeduidend genegeerd kan worden.
Een derde context waarin een daling van het libido begrijpelijk is, zijn perioden van intense psychische of fysieke inspanning. Een tentamenperiode, een veeleisend werkproject, ziekte in de familie, verdriet na een verlies – in zulke momenten concentreert het organisme zijn energie elders en trekt seksueel verlangen zich van nature terug. Als de levenssituatie verbetert en het libido terugkeert, hoeft men niet naar een diepere oorzaak te zoeken.
Laten we een concreet voorbeeld bekijken: de zesendertigjarige lerares Markéta merkte na de geboorte van haar tweede kind dat ze helemaal geen interesse meer had in seks. De relatie met haar partner was verder harmonieus, ze begrepen elkaar goed, maar de intimiteit was verdwenen. Na een jaar, toen het slaappatroon zich had gestabiliseerd en ze was gestopt met borstvoeding, keerde het verlangen geleidelijk terug. Er was geen interventie nodig – het lichaam redde het zelf, zodra het de ruimte kreeg.
Wanneer een lage zin in seks een echt signaal is
Het probleem ontstaat wanneer de daling van het libido zonder duidelijke context optreedt, langer aanhoudt dan enkele weken of maanden, en gepaard gaat met andere symptomen. Vermoeidheid die niet verdwijnt na voldoende slaap, gewichtstoename zonder verandering in eetgewoonten, haaruitval, depressieve stemmingen of concentratieproblemen – dit zijn waarschuwingssignalen die kunnen wijzen op een hormonale disbalans.
Een van de meest voorkomende oorzaken van langdurig verminderd libido is hypothyreoïdie, oftewel een onvoldoende werking van de schildklier. Andere kandidaten zijn het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) bij vrouwen, een lage testosteronspiegel bij mannen of hyperprolactinemie – een toestand waarbij het lichaam een overmatige hoeveelheid prolactine produceert, ook buiten zwangerschap en borstvoeding. Deze aandoeningen zijn diagnosticeerbaar via een eenvoudige bloedtest en behandelbaar, maar worden toch vaak over het hoofd gezien.
We mogen ook de invloed van medicijnen niet vergeten. Antidepressiva uit de SSRI-groep, antihypertensiva, bepaalde hormonale anticonceptiemiddelen of medicijnen voor de prostaat behoren tot de meest voorkomende farmacologische oorzaken van een daling van het libido. Als de daling van seksueel verlangen kort na het starten van een nieuwe medicatie optrad, is het raadzaam hierover met een arts te spreken – in veel gevallen bestaat er een alternatief met minder impact op seksualiteit.
De psychische component is daarbij onlosmakelijk verbonden met de fysieke. Depressie en angststoornissen verlagen op zichzelf al het libido, ook wanneer ze niet medicamenteus worden behandeld. Zoals seksuoloog en psychotherapeut Esther Perel opmerkte: "Verlangen heeft ruimte nodig. Het gedijt niet waar angst, plicht of onverschilligheid heersen." Deze woorden vatten een belangrijke waarheid samen – hormoonspiegels zijn slechts één deel van de vergelijking, het andere deel is psychische veiligheid en de kwaliteit van de relatie.
Wat eraan gedaan kan worden
Als iemand zich in een fase bevindt waarin een lage zin in intimiteit aanhoudt en begint te storen, is de eerste stap een uitgebreid bloedonderzoek gericht op hormonen – testosteron (vrij en totaal), oestradiol, progesteron, prolactine, TSH en fT4 voor de schildklierfunctie, maar ook DHEA-S en cortisol. De resultaten kunnen een concrete oorzaak aan het licht brengen waaraan gericht gewerkt kan worden.
Parallel daaraan speelt leefstijl een grote rol. Regelmatige beweging, met name krachttraining, verhoogt aantoonbaar de testosteronspiegel bij beide geslachten. Voldoende en kwalitatieve slaap is een voorwaarde voor een goede hormonale regulatie – het grootste deel van het testosteron wordt juist 's nachts aangemaakt. Een voeding rijk aan zink, magnesium, vitamine D en omega-3 vetzuren ondersteunt de productie van geslachtshormonen. Overmatig alcoholgebruik, industrieel bewerkte voedingsmiddelen en suiker verstoren daarentegen de hormonale balans.
Natuurlijke ondersteuning van het libido omvat ook bepaalde adaptogenen, zoals ashwagandha, dat volgens onderzoeken gepubliceerd in het Journal of the International Society of Sports Nutrition aantoonbaar het cortisolniveau verlaagt en bijdraagt aan een verhoging van de testosteronspiegel. Maca, een ander populair adaptogeen, heeft een reeks studies achter zich die de invloed ervan op seksuele functies en energie onderzoeken, hoewel het wetenschappelijk bewijs nog steeds onderwerp van onderzoek is.
Op het gebied van voedingssupplementen zijn de volgende vermeldenswaard:
- Zink – een essentieel mineraal voor de synthese van testosteron, waarvan een tekort verrassend wijdverbreid is in de bevolking
- Vitamine D – een hormoon op zich, waarvan een tekort correleert met een lage testosteronspiegel
- Magnesium – ondersteunt de slaapkwaliteit en verlaagt cortisol
- Omega-3 vetzuren – ontstekingsremmende werking en ondersteuning van de hormonale productie
Communicatie in de partnerrelatie is daarbij even belangrijk als welke biochemische interventie dan ook. Zwijgen over een daling van het libido creëert een afstand tussen partners die op zichzelf het verlangen verder onderdrukt. Een open gesprek – bij voorkeur zonder verwijten en met empathie – kan de situatie ingrijpender veranderen dan welk voedingssupplement ook.
Libido is dus tegelijkertijd een spiegel en een kompas. Het laat zien hoe iemand zich werkelijk voelt – fysiek, psychisch en relationeel. Natuurlijke schommelingen die grote levensmomenten begeleiden, zijn onderdeel van het normale functioneren van het lichaam en hoeven niet gedramatiseerd te worden. Maar een aanhoudende daling van seksueel verlangen die zonder duidelijke reden optreedt en gepaard gaat met andere symptomen, verdient aandacht – zowel van de persoon zelf als van zijn of haar arts. Het lichaam spreekt. De vraag is of we ernaar luisteren.
