Ortosomnie en de obsessie met slaapgegevens van smartwatches
Slimme horloges beloven een betere nachtrust. Maar wat als ze nu juist de reden zijn waarom iemand 's nachts niet slaapt? Deze paradox heeft zelfs een eigen naam – orthosomnie – en slaapexperts spreken er steeds luider over. In een tijd waarin draagbare technologie elke slaapfase, elke beweging en elke hartslag bijhoudt, blijkt dat te veel informatie even schadelijk kan zijn als te weinig.
Stel je een situatie voor die tegenwoordig heel gewoon is: iemand wordt 's ochtends uitgerust wakker, in een goed humeur, vol energie voor een nieuwe dag. Dan pakt hij zijn telefoon, opent de app van zijn horloge en leest dat zijn 'slaapscore' slechts 61 punten van de honderd bedraagt. De diepe slaap was blijkbaar onvoldoende, de REM-fase korter dan gebruikelijk en het horloge raadt aan om vanavond een uur eerder naar bed te gaan. En plotseling verdwijnt dat goede humeur. De persoon begint te twijfelen aan hoe hij zich eigenlijk voelt, en de hele dag wordt hij achtervolgd door de gedachte dat hij slecht heeft geslapen – ook al beweert zijn lichaam het tegenovergestelde.
Precies zo werkt orthosomnie. Het gaat om een relatief nieuw psychologisch verschijnsel, dat voor het eerst werd beschreven door Amerikaanse wetenschappers van het Rush University Medical Center in 2017 in het vakblad Journal of Clinical Sleep Medicine. De naam ontstond uit de combinatie van het Latijnse ortho (correct, recht) en het Griekse somnia (slaap) – letterlijk dus een obsessie met het bereiken van de 'juiste' slaap. Mensen die lijden aan orthosomnie zijn zo bezig met het volgen en optimaliseren van hun slaapgegevens, dat de slaap zelf daar paradoxaal genoeg onder lijdt.
Probeer onze natuurlijke producten
Hoe een helper een vijand wordt
Slimme horloges en fitnesstrackers zijn de afgelopen tien jaar onderdeel geworden van het dagelijks leven van miljoenen mensen. Volgens gegevens van het analysebureau Statista groeit de wereldwijde markt voor draagbare gezondheidsapparaten jaarlijks met tientallen procenten en oversteeg deze in 2024 een waarde van 90 miljard dollar. Producten zoals Apple Watch, Fitbit, Garmin of Oura Ring bieden een gedetailleerd overzicht van hoeveel minuten iemand in lichte slaap, diepe slaap of REM-fase heeft doorgebracht, hoe zijn hartslag veranderde, de zuurstofsaturatie in het bloed of de lichaamstemperatuur.
De bedoeling van de fabrikanten is ongetwijfeld nobel – gebruikers een hulpmiddel bieden dat hen helpt hun eigen lichaam beter te begrijpen en een gezondere levensstijl te leiden. En voor veel mensen werkt dat ook echt. De een ontdekt dankzij het horloge dat alcohol voor het slapengaan schadelijk voor hem is, de ander ontdekt een onregelmatig hartritme dat anders onopgemerkt zou zijn gebleven. De technologie zelf is niet het probleem.
Het probleem ontstaat op het moment dat een gezonde interesse in een obsessie verandert. Onderzoek gepubliceerd in het tijdschrift CHEST Journal toonde aan dat mensen die buitensporig veel aandacht besteden aan slaapgegevens, een hogere mate van angst, slechtere slaapkwaliteit en paradoxaal genoeg ook meer vermoeidheid overdag ervaren – ook al hoeven hun objectief gemeten slaapparameters helemaal niet slecht te zijn. De hersenen krijgen het signaal dat 'de slaap niet goed was', en het lichaam reageert op dat signaal daadwerkelijk – met stress, spanning en een gevoel van uitputting.
Psychologen kennen dit mechanisme goed. Net als bij orthorexie – een obsessie met gezond eten – geldt ook hier dat overdreven controle en het streven naar perfectie meer schade kunnen aanrichten dan goed doen. Zoals de Amerikaanse neurowetenschapper Matthew Walker, auteur van het boek Why We Sleep, het treffend verwoordde: "Slaap is het enige in het leven waarbij geldt: hoe harder je je best doet, hoe minder je ervan krijgt."
Iemand die lijdt aan orthosomnie begint zijn dag met het analyseren van de nachtelijke gegevens nog voordat hij uit bed stapt. Hij beoordeelt grafieken, vergelijkt resultaten met vorige nachten, zoekt naar patronen en oorzaken. 's Avonds gaat hij naar bed in de wetenschap dat het horloge hem zal volgen, en in plaats van op natuurlijke wijze in te slapen, ligt hij gespannen en denkt hij na of hij deze keer een betere score zal halen. Deze spanning verstoort op zichzelf al de slaap – en de cirkel is rond.
Hoe nauwkeurig zijn de gegevens van slimme horloges eigenlijk?
Een van de belangrijkste aspecten van het hele vraagstuk is de vraag in hoeverre de gegevens van slimme horloges überhaupt te vertrouwen zijn. Het antwoord van experts is verrassend nuchter: de nauwkeurigheid van deze apparaten is aanzienlijk lager dan de fabrikanten suggereren.
De gouden standaard voor het meten van slaap is polysomnografie – een onderzoek uitgevoerd in een slaaplaboratorium, waarbij hersengolven, oogbewegingen, spieractiviteit, ademhaling en hartactiviteit worden geregistreerd. Slimme horloges kunnen niets van dit alles direct meten. In plaats daarvan volgen ze de polsbeweging en de hartslag, en leiden ze via algoritmen af in welke slaapfase de gebruiker zich waarschijnlijk bevindt. Het woord 'waarschijnlijk' is hier cruciaal.
Een vergelijkende studie gepubliceerd in het tijdschrift npj Digital Medicine testte de nauwkeurigheid van populaire consumentenapparaten en ontdekte dat slimme horloges bij het onderscheiden van afzonderlijke slaapfasen – met name diepe slaap en REM-fase – een nauwkeurigheid bereiken van 40 tot 70 procent, afhankelijk van het specifieke apparaat en de specifieke gebruiker. Met andere woorden: de beoordeling die de gebruiker 's ochtends op het display ziet, kan bij benadering correct zijn, maar kan ook volledig misleidend zijn.
Toch nemen de meeste gebruikers deze cijfers als absolute waarheid. En daar ligt de kern van het probleem. Iemand neemt beslissingen over zijn gezondheid, zijn gevoelens en zijn dag op basis van gegevens die onnauwkeurig of zelfs foutief kunnen zijn – en negeert tegelijkertijd de meest betrouwbare feedback die hij tot zijn beschikking heeft: zijn eigen gevoelens en de waarneming van zijn lichaam.
Artsen uit Chicago beschreven een interessant geval: een patiënte van vierendertig jaar oud kwam naar een slaapkliniek met de klacht dat ze leed aan ernstige slapeloosheid en chronische vermoeidheid. Bij nader onderzoek bleek dat ze objectief gezien ongeveer zeven uur per dag sliep – dus binnen de norm. Het probleem was dat haar horloge haar elke ochtend een lage slaapscore meldde, ze dit oordeel geloofde en vermoeidheid begon te ervaren als een zichzelf vervullende profetie. Het was voldoende dat ze twee weken lang stopte met het dragen van het horloge – en haar 'slapeloosheid' verdween vrijwel volledig.
Wat te doen – en wanneer zijn gegevens toch nuttig
Het zou overdreven zijn te beweren dat slimme horloges schadelijk zijn en dat mensen ze weg moeten gooien. Voor veel gebruikers vormen ze werkelijk een waardevol hulpmiddel dat hen helpt langetermijntrends bij te houden, hen motiveert om te bewegen en kan wijzen op gezondheidsproblemen. De sleutel is een gezonde verhouding tot gegevens – en dat is iets wat je kunt leren.
Experts op het gebied van slaapgeneeskunde raden aan om de gegevens van horloges te benaderen als een grove oriëntatie, niet als een medische diagnose. Nuttig kan het zijn om langetermijntrends bij te houden – bijvoorbeeld of de slaap verbetert of verslechtert door een bepaalde levensverandering – maar dagelijkse schommelingen in de slaapscore hebben weinig informatieve waarde en mogen zeker niet bepalen hoe iemand zich voelt of hoe hij zijn dag doorbrengt.
Een aantal praktische richtlijnen voor een gezondere verhouding tot technologie:
- Koppel de dagelijkse stemming en energie niet aan de nachtelijke score – als iemand zich goed voelt, is dat relevantere informatie dan een getal op het display.
- Volg wekelijkse of maandelijkse gemiddelden, niet de dagelijkse resultaten.
- Gebruik het horloge niet als hulpmiddel om in slaap te vallen – het bewustzijn alleen al dat het apparaat de slaap volgt, kan bij gevoeliger personen spanning veroorzaken.
- Gun jezelf regelmatige 'digitale vakanties' – dagen of weken zonder het bijhouden van gegevens, zodat de hersenen kunnen uitrusten van de voortdurende beoordeling.
- Raadpleeg een specialist als het gevoel van slechte slaap aanhoudt, ongeacht de gemeten gegevens.
De Wereldgezondheidsorganisatie en vooraanstaande slaapwetenschappers zijn het erover eens dat de belangrijkste indicator van slaapkwaliteit is hoe iemand zich overdag voelt – of hij alert, geconcentreerd en in een goed humeur is. Geen enkele app kan dat beter meten dan de persoon zelf.
Tegelijkertijd is het vermeldenswaard dat er groepen mensen zijn voor wie gegevens van horloges werkelijk nuttig kunnen zijn – bijvoorbeeld mensen met vermoeden van slaapapneu, mensen die in ploegendienst werken en de invloed van een onregelmatig ritme op hun lichaam moeten volgen, of sporters die hun herstel optimaliseren. In deze gevallen is het echter ideaal om de gegevens van het horloge te combineren met regelmatig overleg met een arts of slaapspecialist, en niet uitsluitend te vertrouwen op de algoritmen van de fabrikant.
Orthosomnie is in zekere zin het perfecte symptoom van onze tijd – een tijdperk waarin we toegang hebben tot meer gegevens dan ooit tevoren, maar steeds minder vertrouwen hebben in onze eigen intuïtie en lichamelijke gevoelens. Slimme horloges zijn fascinerende technologie die veel dingen kan. Maar een mens leren luisteren naar zijn eigen lichaam in plaats van naar een scherm – dat kan nog geen enkel algoritme. En misschien zal dat ook nooit lukken.
