Ecologische begrafenissen bieden een vriendelijkere afscheid
De dood is een onderwerp waarover in de Tsjechische samenleving weinig wordt gesproken. Toch zegt juist de manier waarop we afscheid nemen van onze overledenen veel over hoe we omgaan met de natuur, het leven en de waarden die we belangrijk vinden. De afgelopen jaren beginnen steeds meer mensen zich af te vragen of een traditionele begrafenis werkelijk de enige mogelijkheid hoeft te zijn – en of er manieren bestaan om op een milieuvriendelijkere wijze afscheid te nemen van een dierbare. Ecologische begrafenissen zijn niet slechts een modegril, maar een doordacht antwoord op de vraag wat er met ons lichaam gebeurt nadat we zijn heengegaan, en welke voetafdruk we achterlaten op de planeet, ook na onze dood.
De belangstelling voor dit onderwerp groeit wereldwijd. Volgens onderzoeken van de Britse organisatie Dying Matters denkt een steeds groter percentage mensen na over een milieuvriendelijkere begrafenis, verspreid over alle leeftijdsgroepen – en niet alleen degenen die zich in het algemeen bezighouden met een duurzame levensstijl. Dat is logisch. Als iemand zijn hele leven afval scheidt, plastic vermijdt en kiest voor lokale voedingsmiddelen, is het vanzelfsprekend dat hij wil dat ook zijn laatste reis aansluit bij deze waarden.
Probeer onze natuurlijke producten
Wat doet een traditionele begrafenis eigenlijk met het milieu?
Om te begrijpen waarom ecologische alternatieven zinvol zijn, is het nuttig eerst te kijken hoe milieubelastend de gangbare begrafenismethoden zijn. Een klassieke aardebegrafenis met een gelakte houten kist, bekleed met synthetische materialen, omvat een hele reeks ecologisch problematische elementen. Bij de productie van de kist wordt hout verbruikt uit vaak slecht beheerde bossen, worden formaldehyde en andere chemische stoffen gebruikt bij het balsemen van het lichaam, en begrafenisplechtigheden gaan gepaard met transport, energieverbruik en afvalproductie. De begrafenisindustrie in de Verenigde Staten alleen al verbruikt jaarlijks enorme hoeveelheden staal, beton en chemicaliën, aldus de National Funeral Directors Association.
Crematie, die in Tsjechië zeer wijdverbreid is – volgens gegevens van het Tsjechisch Statistisch Bureau wordt meer dan 80% van de overledenen gecremeerd – is zuiniger wat betreft ruimtegebruik, maar vergt veel energie. Het verbranden van een lichaam stoot CO₂, stikstofdioxide en, in het geval van tandheelkundige amalgaamvullingen, ook kwik uit in de atmosfeer. Dat betekent niet dat crematie een slechte keuze is, maar het is eerlijk te zeggen dat ook crematie niet zonder milieu-impact is.
Juist uit dit bewustzijn groeit de behoefte aan alternatieven – aan begrafeniswijzen die dichter bij de natuurlijke kringlopen staan en die geen onnodige ecologische voetafdruk achterlaten.
Welke ecologische begrafenismogelijkheden bestaan er?
De wereld van de ecologische uitvaart is verrassend gevarieerd. In landen als het Verenigd Koninkrijk, Duitsland of Scandinavië zijn veel van deze alternatieven al volledig ingeburgerd en wettelijk verankerd. In Tsjechië is de situatie ingewikkelder, maar zeker niet hopeloos.
De bekendste en meest toegankelijke vorm van ecologische begrafenis is de zogenaamde natuurbegrafenis, waarbij het lichaam in de grond wordt gelegd zonder kist of in een kist van biologisch afbreekbare materialen – bijvoorbeeld van riet, bamboe, stevig karton of ongelakt hout. Het lichaam wordt niet gebalsemd met chemische stoffen en het graf wordt niet gemarkeerd met een stenen grafsteen, maar eerder met een levende boom of een eenvoudig houten bordje. Dergelijke begraafplaatsen, in de Angelsaksische wereld 'woodland burial grounds' of bosbegraafplaatsen genoemd, bieden nabestaanden een plek van rust midden in de natuur, waar ze op een andere manier dan op een traditionele stenen begraafplaats bij hun dierbare kunnen zijn.
Een andere interessante mogelijkheid is aquamation, ook wel alkalische hydrolyse genoemd. Dit is een proces waarbij het lichaam wordt afgebroken met behulp van water en kaliumhydroxide bij een hogere temperatuur. Het resultaat zijn botten die daarna kunnen worden gecremeerd, en een vloeistof rijk aan voedingsstoffen die als meststof kan worden gebruikt. Aquamation vergt aanzienlijk minder energie dan crematie en stoot geen schadelijke stoffen uit in de atmosfeer. Momenteel is het legaal beschikbaar in bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk, delen van de Verenigde Staten en Canada.
Nog futuristischer klinkend, maar tegelijkertijd zeer natuurlijk, is de methode die terramation of ook wel 'menselijk compost' wordt genoemd. Het lichaam wordt in een speciale container geplaatst samen met organisch materiaal, waar het onder strikt gecontroleerde omstandigheden in ongeveer 30 tot 45 dagen van nature composteert. De resulterende aarde kan worden gebruikt in de tuin of in het bos. Deze methode werd als eerste gelegaliseerd door de Amerikaanse staat Washington in 2019 en sindsdien is zij door verschillende andere staten overgenomen. Het is alsof daarmee de woorden van dichter Walt Whitman in vervulling gaan: „Elk atoom dat van mij is, is ook van jou" – het lichaam keert letterlijk terug in de kringloop van het leven.
Er bestaan ook minder bekende innovaties, zoals de begrafenis met behulp van schimmels – een speciaal pak bedekt met mycelium dat helpt bij de afbraak van het lichaam en gifstoffen neutraliseert. Deze methode wordt gepromoot door het Amerikaanse bedrijf Coeio en hoewel het nog grotendeels experimenteel is, laat het zien in welke richting de ecologische uitvaartbranche zich beweegt.
Hoe ziet de wetgeving er in Tsjechië uit?
En nu de vraag die iedereen interesseert die praktisch over een ecologische begrafenis nadenkt: wat staat de Tsjechische wetgeving toe? Het basisrechtskader is wet nr. 256/2001 Sb. over de uitvaartbranche, die de voorwaarden vastlegt voor de omgang met menselijke resten, de exploitatie van begraafplaatsen en uitvaartdiensten. Deze wet werd aangenomen in een tijd dat ecologische begrafenisalternatieven in de Tsjechische context vrijwel onbekend waren, en de inhoud ervan weerspiegelt dat.
De Tsjechische wetgeving staat momenteel twee basisvormen van begraven toe: aardebegrafenis en crematie. Het lichaam moet worden begraven op een geregistreerde begraafplaats of worden gecremeerd in een crematorium. Dit betekent dat de meeste bovengenoemde alternatieven – aquamation, terramation of bosbegrafenissen in de ware zin van het woord – in Tsjechië niet legaal beschikbaar zijn. De wet voorziet bijvoorbeeld niet uitdrukkelijk in de mogelijkheid van begraven buiten aangewezen begraafplaatsen, en dus ook niet in begraven onder een boom op een privéterrein, zoals in sommige andere landen wel mogelijk is.
Toch bestaan er bepaalde mogelijkheden om ook binnen het huidige wettelijke kader dichter bij een ecologische begrafenis te komen. Crematie biedt op zichzelf relatief veel vrijheid in de omgang met as. De wet bepaalt weliswaar dat as op een begraafplaats moet worden bijgezet, maar staat tegelijkertijd de verspreiding ervan toe op zogenaamde strooiweides die deel uitmaken van begraafplaatsen. Sommige nabestaanden kiezen voor het verstrooien van as in de natuur, bijvoorbeeld in een rivier of in een bos – deze praktijk bevindt zich in een soort juridische grijze zone en wordt door de autoriteiten doorgaans niet actief vervolgd, hoewel de wet dit buiten begraafplaatsen ook niet uitdrukkelijk als toegestaan aanmerkt.
Wat de materialen van de kist betreft, stelt de wet geen exacte specificaties vast en sluit het gebruik van milieuvriendelijke materialen niet uit. Kisten van riet, bamboe of karton zijn dus legaal te gebruiken, mits ze voldoen aan de basisvereisten op het gebied van hygiëne en techniek. Hier ligt ruimte voor een werkelijk duurzamere keuze, ook binnen het bestaande systeem. Sommige Tsjechische uitvaartondernemingen bieden deze mogelijkheden al aan of zijn bereid deze te regelen op verzoek van nabestaanden.
De kwestie van bosbegraafplaatsen staat in Tsjechië nog open. Discussies over de invoering ervan zijn gaande, maar concrete wetswijzigingen hebben zich nog niet doorgezet. In het naburige Duitsland functioneren zogenaamde 'Friedwälder' – bosbegraafplaatsen waar as aan de voet van bomen wordt bijgezet – al sinds de jaren negentig als volwaardig alternatief. Tsjechië zou een vergelijkbare weg kunnen inslaan, als de wet op de uitvaartbranche de nodige wijziging zou ondergaan.
De situatie wordt goed geïllustreerd door het verhaal van een familie uit Brno, die na het overlijden van oma zocht naar een manier om haar te begraven in overeenstemming met haar levenslange band met de natuur. Oma had haar hele leven voor een tuin gezorgd en wenste onder een boom te worden begraven. De familie koos uiteindelijk voor crematie, waarbij de as werd bijgezet in een biologisch afbreekbare urn die aan de voet van een eik op een begraafplaats met een natuurlijk karakter werd ingegraven. Hoewel het geen bosbegrafenis in de volledige zin van het woord was, was het een compromis dat de familie het gevoel gaf van een zinvol afscheid.
Wat kunt u vandaag doen?
Ondanks de wettelijke beperkingen is de situatie niet hopeloos. De publieke belangstelling voor milieuvriendelijkere begrafenisvormen groeit en daarmee ook de druk om wetten te veranderen. Organisaties als Naděje pro umírání en verschillende initiatieven op het gebied van palliatieve zorg openen geleidelijk de publieke discussie over hoe we willen omgaan met de dood – en daarmee ook met begraven.
Als u wilt dat uw laatste reis zo milieuvriendelijk mogelijk is, is het goed om na te denken over een aantal concrete zaken. Vraag bij het kiezen van een uitvaartonderneming naar de mogelijkheid van een milieuvriendelijke kist of urn. Biologisch afbreekbare urnen van turf, zout of gerecycled papier zijn ook in Tsjechië verkrijgbaar. Als u kiest voor crematie, ga dan na of het crematorium voldoet aan moderne emissienormen. En last but not least – leg schriftelijk vast hoe u begraven wilt worden. Nabestaanden hoeven dan niet te raden en kunnen zich concentreren op rouw en herinneringen.
Een ecologische begrafenis gaat er niet over waardigheid of tradities op te geven. Het gaat er veeleer om bewust te kiezen, dat we ook in onze laatste levensdaad in overeenstemming willen zijn met de waarden die we hebben aangehangen. De Tsjechische wetgeving loopt vooralsnog achter op wat andere Europese landen bieden, maar de druk voor verandering neemt toe – en daarmee ook de hoop dat iedereen in de nabije toekomst de mogelijkheid zal hebben om een afscheid te kiezen dat werkelijk zijn of haar eigen is.
