Hoe platvoeten bij volwassenen knieën en rug beschadigen
Pijn in de hielen 's ochtends, vermoeide benen na een korte wandeling, of het gevoel dat u met uw volledige gewicht op de binnenkant van uw voet staat – dit zijn signalen die veel mensen negeren of toeschrijven aan slecht schoeisel. Toch kan achter deze klachten een verzakking van het voetgewelf schuilgaan: een toestand waarbij de natuurlijke welving van de voet afneemt of volledig verdwijnt. Platvoeten bij volwassenen komen daarbij veel vaker voor dan men zou denken – volgens schattingen van orthopeden heeft ongeveer één op de vier à vijf volwassenen in meer of mindere mate last van dit probleem.
Interessant is dat de meeste betrokkenen lange tijd helemaal niet van hun aandoening weten. Een verzakt voetgewelf hoeft namelijk aanvankelijk geen pijn te doen. Het lichaam went geleidelijk aan de veranderde stand van de voet, compenseert dit elders – in de enkel, knie, heup of zelfs de rug – en pas wanneer deze compensaties niet meer toereikend zijn, beginnen klachten op te treden. Op dat moment is het probleem al vergevorderd en is de oplossing complexer.
Probeer onze natuurlijke producten
Hoe herkent u dat het voetgewelf daalt
De eenvoudigste manier om zelf de toestand van uw voetgewelf te controleren, is de zogenaamde natte test. Maak uw voet nat, stap op een vel papier of een tegel en loop weg. De afdruk die achterblijft, vertelt u veel. Een gezond voetgewelf laat een afdruk achter met een duidelijke insnijding aan de binnenkant – ongeveer een derde van de breedte van de voet zou geen spoor moeten achterlaten. Als de afdruk bijna volledig is, zonder duidelijke insnijding, of juist zeer smal (wat wijst op een hoog voetgewelf), is het de moeite waard meer aandacht aan uw voeten te besteden.
Een andere aanwijzing is de slijtage van uw schoenen. Bekijk de zolen van uw favoriete sneakers of dagelijkse schoeisel. Overmatige slijtage aan de binnenkant van de hak en het voorste deel van de schoen suggereert dat de voet bij het lopen naar binnen kantelt – dit verschijnsel wordt in vaktermen pronatie genoemd. Lichte pronatie is volkomen normaal en maakt deel uit van de natuurlijke afwikkeling van de stap, maar een overdreven vorm ervan is een van de typische kenmerken van platvoeten.
Symptomen die zeker niet mogen worden genegeerd, zijn onder meer pijn ter hoogte van de binnenste enkel of langs de binnenkant van de voet, zwelling rondom de enkel, een gevoel van stijfheid of krampen in het voetgewelf – met name na langdurig staan – maar ook knie- en lendenpijn die ogenschijnlijk niets met de voeten te maken heeft. Mensen met een verzakt voetgewelf klagen er ook vaak over dat hun voeten sneller moe worden dan vroeger, zelfs bij activiteiten die hen eerder geen moeite kostten. Als deze symptomen zich herhalen of aanhouden, is het raadzaam een orthopeed of podoloog te raadplegen – een specialist in voeten en hun biomechanica.
Het is belangrijk onderscheid te maken tussen twee basistypen platvoeten. Flexibele platvoeten zijn platvoeten waarbij het gewelf bij ontlasting van de voet (bijvoorbeeld bij staan op de tenen) gedeeltelijk of volledig herstelt. Dit is de gunstigere variant, die goed reageert op oefeningen en geschikt schoeisel. Rigide platvoeten daarentegen zijn een toestand waarbij het gewelf ook zonder belasting ontbreekt – het bot is blijvend vervormd. Dit type gaat doorgaans gepaard met meer pijn en vereist een complexere aanpak.
Er zijn tal van redenen waarom het voetgewelf bij volwassenen kan instorten. Genetische aanleg speelt een rol – als de ouders platvoeten hadden, neemt het risico bij de kinderen toe. Overgewicht en obesitas belasten het voetgewelf enorm en overbelasten het geleidelijk. Zwangerschap, waarbij hormonen de banden versoepelen en het toenemende gewicht het zwaartepunt verschuift, kan leiden tot een tijdelijke of blijvende daling van het voetgewelf. Hetzelfde geldt voor langdurig staan op harde vloeren – bijvoorbeeld aan de kassa, in een productieomgeving of in de keuken. Peesletsels, met name de zogenaamde dysfunctie van de tibialis posterior-pees, zijn een van de meest voorkomende oorzaken van de ontwikkeling van platvoeten op middelbare leeftijd. En ten slotte draagt ook ongeschikt schoeisel – te stijf, te zacht of zonder enige ondersteuning van het voetgewelf – bij aan de verzwakking van de spieren en banden die het gewelf van nature op zijn plaats houden.
Wat te doen bij een verzakt voetgewelf
Zodra het probleem is vastgesteld, rijst de vraag wat eraan te doen. Het goede nieuws is dat platvoeten bij volwassenen in de overgrote meerderheid van de gevallen beheersbaar zijn met conservatieve methoden – dat wil zeggen zonder operatie. De sleutel ligt in een combinatie van geschikt schoeisel, orthopedische inlegzolen en gerichte oefeningen.
Orthopedische inlegzolen, ook wel orthesen genoemd, zijn tegenwoordig zowel op maat verkrijgbaar bij een orthopedisch technicus als in prefab-varianten bij apotheken en gespecialiseerde winkels. Hun taak is het gewelf van buitenaf te ondersteunen, de belasting gelijkmatig over de hele voet te verdelen en overmatige pronatie te beperken. Een wetenschappelijk overzicht gepubliceerd in het tijdschrift Journal of Foot and Ankle Research bevestigt dat regelmatig gebruik van orthopedische inlegzolen de pijn aanzienlijk vermindert en de voetfunctie verbetert bij patiënten met een verzakt voetgewelf. Inlegzolen op zich behandelen het probleem echter niet – ze zijn eerder een ondersteunend hulpmiddel, terwijl het echte werk plaatsvindt door middel van beweging en versterking.
Oefeningen gericht op het versterken van de voet- en kuitspieren zijn een onmisbaar onderdeel van de behandeling. Fysiotherapeuten adviseren het vaakst oefeningen zoals het oppakken van voorwerpen met de tenen (bijvoorbeeld knikkers of een handdoek van de vloer), de 'slakkenoefening' waarbij de grote teen naar de hiel wordt getrokken zonder de tenen op te tillen, of lopen op blote voeten op een oneffen ondergrond – gras, zand of speciale balansmatten. Juist blootsvoets lopen staat tegenwoordig in toenemende belangstelling van onderzoekers. Studies tonen aan dat mensen die zijn opgegroeid in of leven in omgevingen waar voornamelijk op blote voeten wordt gelopen, een aanzienlijk sterker voetgewelf hebben en minder last hebben van aandoeningen ervan.
Stelt u zich Martina voor, een veertigjarige lerares die twee jaar geleden begon te klagen over pijn in haar hielen en knieën. Een orthopeed stelde bij haar flexibele platvoeten vast, veroorzaakt door een combinatie van genetische aanleg en langdurig staan in de klas. Ze kreeg het advies orthopedische inlegzolen te gebruiken, begon regelmatig te oefenen volgens de aanwijzingen van een fysiotherapeut en verruilde haar geliefde ballerina's voor schoeisel met voldoende gewelfsondersteuning. Na zes maanden waren de pijnklachten zoveel verminderd dat ze de ontstekingsremmers niet meer nodig had die ze eerder bijna dagelijks slikte.
De keuze van schoeisel is daarbij een onderwerp dat een apart hoofdstuk verdient. In het algemeen geldt dat schoenen voor mensen met een verzakt voetgewelf een stevige hiel, voldoende ruimte voor de tenen, een stabiel middendeel (zogenaamde torsionale stijfheid) en een lichte ondersteuning van het binnenste gewelf moeten hebben. Volledig platte schoenen zonder enige structuur, zoals flip-flops of minimalistische ballerina's, bieden geen gewelfsondersteuning en kunnen bij dagelijks dragen de toestand verergeren. Even problematisch zijn schoenen met een te hoge hak, die de belasting ongelijkmatig verdelen en de achillespees verkorten.
Naast oefeningen en schoeisel zijn er ook andere ondersteunende methoden. Fysiotherapie gericht op mobilisatie van de gewrichten van de voet en enkel, het tapen (plakken) van het gewelf met sporttape voor tijdelijke ondersteuning, of hydrotherapie en massage kunnen aanzienlijk bijdragen aan pijnverlichting en functioneel herstel. Voor wie op zoek is naar natuurlijke aanvullingen op de voetzorg, zijn er ook speciale voetbaden met mineraalzouten of massagerollers die thuis kunnen worden gebruikt.
Wanneer is een operatie noodzakelijk? Dit is een vraag die veel patiënten stellen. Een chirurgische ingreep komt pas in aanmerking wanneer de conservatieve behandeling na een voldoende lange periode – doorgaans minimaal één à twee jaar – is mislukt en de klachten de kwaliteit van leven aanzienlijk verminderen. Operaties worden uitgevoerd met verschillende technieken, afhankelijk van de oorzaak en de omvang van het probleem: van peesoverdracht via osteotomie (hervorming van het bot) tot gewrichtsfusie. Het herstel duurt doorgaans lang en de resultaten zijn afhankelijk van de leeftijd van de patiënt, zijn algehele gezondheidstoestand en de zorgvuldigheid van de revalidatie.
Het is belangrijk ook de preventieve dimensie van dit onderwerp te vermelden. Het handhaven van een gezond lichaamsgewicht, regelmatige beweging, het afwisselen van schoeisel en bewuste voetzorg zijn factoren die de ontwikkeling van platvoeten aanzienlijk kunnen voorkomen of de progressie ervan op zijn minst kunnen vertragen. Zoals orthopedisch fysiotherapeut Clare Frank zegt: "De voeten zijn het fundament van het hele bewegingsapparaat. Als we ze verwaarlozen, betalen we daar vroeg of laat met ons hele lichaam voor." Deze woorden gelden des te meer in een tijd waarin de meesten van ons lange uren zittend doorbrengen of in ongeschikt schoeisel lopen.
Een verzakt voetgewelf bij volwassenen is dus niet louter een esthetische kwestie, noch een onvermijdelijk lot. Het is een aandoening die bij vroege herkenning en de juiste aanpak effectief kan worden beheerd, en in veel gevallen zelfs aanzienlijk kan worden verbeterd. Doorslaggevend is het niet onderschatten van de signalen die de voeten afgeven, en chronische vermoeidheid of pijn niet te beschouwen als een normaal onderdeel van het dagelijks leven. Voeten dragen een mens zijn hele leven – en ze verdienen de aandacht die daarbij past.
